Қараш-қараш оқиғасы және әдеби теорияны оқыту

Мұхтар Әуезовтің «Қараш-қараш оқиғасы» хикаятын басқа шығармаларымен салыстырып оқыту және әдеби теориялық ұғымдарды үйрету

Мұхтар Әуезовтің шығармашылық жолы 1917 жылдан басталады.Оның

алғашқы қаламынан туған шығармалық еңбегі - «Адамдық негізі - әйел» деген көсемсөз бен «Еңлік –Кебек» трагедиясы.

Проза саласында,яғни қара сөзбен жазылған шығармаларының басы -

«Қорғансыздың күні» әңгімесі.Бұл әңгіме 1921 жылы жазылған.Осыдан бастап проза саласында өнімді еңбек ете бастайды.

«Қараш-қараш оқиғасы» хикаятын 1927 жылы жазды.

Шығарманың оқиғасы қазақ кедейлерінің тұрмыс-тіршілігінен алынып

жазылады. 1936 жылы «Қараш-қараш» деген атпен жинақ болып басылып шығады.

«Қараш-қараш оқиғасы» хикаятының негізгі мазмұны Қозыбақ аулының бай жуандары Сәт пен Сәлменнің Бақтығұлға жасаған зорлық-зомбылығы мен

қиянатынан басталады.Осы зорлықтан ,тепкіден жан сақтауға тырысқан Бақтығұл Шалқардың болысы Жаныстың дәулетті байы,ең мықтысы Жарасбайға барып

паналайды. Бірақ аз күнгі бас сауғалаған тыныштық ұзаққа бармайды.Ел арасының

өзара тартысы, болыстық сайлаудың ылаңы Бақтығұлды күштеп бұзық істерге

араластырып жібереді.Оқиға осылай өрбіп әрі қарай дамып кете береді.

Шығарманың негізгі кейіпкері Бақтығұлдың шытырман оқиғалы,қилы-қилы тағдыры тілсіз сезімге тіл бітіріп,сөз сиқыры мен шеберлік күші арқылы нанымды суреттеледі.Еті тірі кедей жігіт өзінің осындай сүреңсіз тағдырына көндікпейді,

күрес жолына түседі.Ұрлыққа беріліп,айлалы да жырынды қарақшыға айналады.

Бұдан ол опа таба алмайды.Сондықтан адал кәсіппен күн көруді ойлайды.

Бақтығұл нағашылары Сәт пен Сәлменнен қол үзіп,бүкіл Қозыбақ аулынан аяғын тартып түңіліп кетеді. Бұрынғы жасаған ұрлығын Сәт пен Сәлменнен алған өш пен кегім деп ойлайды.Бақтығұл ұрлықты адал ақысын,маңдай терін қайтарудың жолы деп түсінеді.Сол үшін Қозыбақ аулын торып,боз биені ұрлап әкеліп, Қақпақ тастың түбіне әкеліп сояды.Әйелі Қатша от тұтатып,майлы көк бауырды және тағы бір кесек етті отқа тастап пісіреді.Осы тұста «Бүркітші» әңгімесіндегі Бекболдың қарақшы Сәтбекті іздеп табатын әдіс-айласын оқушылардың есіне түсіремін.

«Ожардың ет-бауырына жарыса келіп тірелетін екі шатқал әдемі көрінеді екен. Ендігі сүзгені қарағай еді. Ені тар болса да,көлбей созылған қалың қарағайдың сол жақ шетінен түсіп түре қарап тұр еді.Дәл өзінің тұсына тақай бергенде,бір қалың біткен шоқ қарағайдың үстіңгі жағында болымсыз ғана бір белгі елес еткендей болды.Болар-болмас қана білінген көкшіл буалдыр өзге мұнардан гөрі қоюырақ.Және қозғалған тәрізденіп ырғалып толқып баяу ғана сейіледі.

- Әй,түтін.Түтін-ақ осы ...»

Қатшаның от жағуы сырт көзге берілген белгідей екендігін ұлы жазушы

«аштық ақыл ойлатпады», Бақтығұл түтіннен біреу сезіктенер деп ойласа да,әйеліне «қой деген жоқ» деп суреттейді.

Осы жағдай Сәлмен сөзінде де дәлелденеді.

«Бір бозға мініп,бір бозды қосарға алып,осы желкедегі қарағайға келіп кірген жалғыз аттыны көрген бар.Кейін сенің қора тасыңнан жіңішкелеп шыққан түтінді де көріпті сол айтушы.»

Сәлмен мен Бақтығұлдың осы тұстағы сөйлеген сөздерін сабақ үстінде

оқушыларды рөлге бөліп оқыттым. Бұл әдісті сабақты сұрау кезінде де оқушыларды рөлге бөліп ойнаттым. Мұның өзі сахналық көріністерді оқушыларға үйретудің бір жолы болып табылса,әдебиеттің жанрынан қысқаша мағлұмат берудің әдісі ретінде пайдаландым.

Осы оқулық бетіндегі екі адамның сөйлескен сөздері диалог екенін айтып,

әдебиеттің теориялық ұғымын еске салып қайталап отырамын.

Әдебиет дәптеріне кейбір жеке сөздерді «боз», «күрең», «құныкер»,

«сартөсек» деген сөздерді жаздырып,олардың мағынасын түсіндіріп отырамын.

«Сырым мен Малайсары» деген тақырыпта кездесетін «ұрының құны жарты құн» дегенді еске саламын.Бұрындары бір адамның құны жүз қара болып белгіленіп,ал ұрының құны елу қара,яғни жарты құн деп есептелген.

Сәлмен мен Бақтығұлдың сөзі арқылы оқушылар бүкіл Бақтығұл өмірін және отбасы тарихын анық көреді.16 жасынан 36 жасына дейін,өткен жылдың күзіне дейінгі уақытқа дейін Сәлмен мен Сәттің жылқысының соңында жүріп,тесік өкпе жалшысы болғаны айтылады.

Қатшаның 12 жыл Сәлмен мен Сәттің шешесі Қызыл бәйбішенің күңі болып, бір сабақ жіп алмастан шыққаны баяндалады.

Қанша реті дұрыс болғанмен қаңғыған қу кедей Бақтығұл Сәлменге қарсы тұра алмайды.

Інісі Тектіғұлды соққыға жығып,сартөсек етіп,алты ай жатқызған,жиырма жыл босағасында құл қылып ұстаған Сәлмен оның өліміне мән бермейді.

Бақтығұл есесін ала алмай,зорлық пен қара күштің сойылына жығылады.

Қарсыласқан Бақтығұлды «Сәлмен оң қолында бүктеп отырған» сары ала қамшымен бастан шапшаң тартып жіберіп,әкеден құлдилатып боқтай жөнеледі.Дәл мұндай жаза Бақтығұлдың қатын-бала «көзінде көрмесем дейтін ажал еді».

Бақтығұл не болса да қарсыласып өлуді тілейді.Сейттің жан ұшырып ара түсуі әке жанын өртеп жібергендей болды. «Қайың көсеуді жұлып ала,Сәлменді қақ бастан тарс-тұрс періп жіберді».Осы баяндауларды жазушы Бақтығұлдың ішкі сезімін,ашу-ызасын,қорланған намысын бүкіл отбасымен байланыстыра көрсетеді.

Бақтығұл - өте намысқой адам. Баласы Сейіт пен әйелі Қатшаның көзінше таяқ жеп,боқтық сөз естуі сүйегін сындырады,намысын өртейді. Мұның үстіне «ағам Сәттің болыстығы рас болса,мөрін бастырып,осы келген он кісіні куә ғып пүртәкөлдеп,Бақтығұлға абақты кескіземін,жер аударам,Итжеккенге жіберіп,сонда шірітемін!»- десіпті деген сөзі Бақтығұлдың үрейін ұшырады.

Бақтығұл ажалдан қорықпаса да ,абақтыдан,оның қара шойын есігінің

сұлбасынан өлердей қорқады.

Бақтығұл монологы ішкі сезімді толқынды басып сыртқа шығады.

«Мұншалық қорлыққа жеткізді-ау! Жалғыз рет тұяқ серіпкен қарсылығым.

Панасыздың көрері осындай итшілік күн болмай,не болушы еді!.. Барымды беріп

құл болсаң да,кешегі Сәлмен айтқан кеселден сақтап қалар біреудің қолтығына кірмеске лаж жоқ.»

Осы жағдай Шалқар болысы Жарасбайдың қолтығына тығылуға мәжбүр етеді.

Шығармада Бақтығұл бейнесі Бақтығұлдың портреті арқылы ерекшеленіп,

даралана түседі.

«Мұның інісі Тектіғұл анығында бойы биік,кеудесі талыстай дейтін,қол-сирағы ұзын да сом біткен атан жілік азамат еді.Бақтығұл өзі де кесек,балуан денелі,иықты,кеуделі келген де,інісі Тектіғұл бұдан бойға биік,бар сүйегі балғын болатын.»

Осы салыстырулардан Бақтығұлдың қандай адам екенін оқушылар білгендей болады.

Мұнан әрі «Дөң жайлаудың кер белеңін өрмелеп келе жатқанда Бақтығұлдың бойына тың қайрат жиналады.Шаршаған,қажыған,тоңған денесі ширыға сілкініп алды ... Бойы сергіп алған соң,Бақтығұл ер үстінде көтеріліп,етегін жинап,

түзеліңкіреп отырады».

«Қой торыған бөрідей енді жұтынып алған дөңгелек денесі анда-санда

маңайды болжағанда алды-арты,жан-жағына шапшаң бұрылды. Барлық қозғалысына ұршықтай үйірілген жіті сергектік пайда болған.Кішкене қысық көздері жауынды түнді тіліп өткендей.Енді жылқыға оқ бойындай жақындап келеді.

Басынан бөркін алып,шошақ ердің қасына ілді,»-деп жазушы Бақтығұлдың іс-әрекетін суыртпақтап суреттеп береді.

Оқушыларға Бақтығұл портретін оқулықтан өздеріне таптыртып, оқытып,

әдебиет дәптерлеріне түсіртіп отырамын .

Бақтығұл бейнесі Бақтығұл портреті арқылы өсіп дами түседі.

«Қалың тік қара мұрттың астынан сәл сүйсінгендей жымияды да үндемейді.

Бақтығұл бойын мең-зең ғып ауыр салмақпен басқан ұйқыдан көзін зорға ашты.Екі көзі қып-қызыл болып қанталап,жақындағы қызыл жалынмен ірең салыстырғандай жалт-жұлт етті.»

Оқушыларға жүрістен қажып ат үстінде соғылған Бақтығұлдың қазіргі күйі өз-өзінен түсінікті болу үшін сұрақтар қою арқылы түсіндіріп отырдым.

1. Бақтығұл портретінен біз оның қандай адам екенін,қандай іс-әрекетпен айналысқанын біле аламыз?

2.Бақтығұл портретін толықтыра түсетін тағы қандай жанама кейіпкерлердің портретін табуға болады?

Оқушылар дағдысы бойынша оқулықтан «Түстері суық.Қозыбақ аулының жігіттері.Сырт ажары.Сызданған жүздерінен өңшең нағыз асқақ содыр топтай.

Солардың арасында теке сары сақалды,бітік көзді ұзын тәйтек сөздер сөйлеп кірді.

Келген топтың басшысы Сәлменнің белдігі бар. Өзі қиылған қара мұртты,

танауы,ежірейген үлкен қара көздері шаншыла қарайтын,аласа бойлы қара жігіт көп іркілмей сөз бастады» деген жолдарды оқып беріп,түсініктерін айтып жауап берді.

Шығарманы оқытқанда кейіпкер портреті оның әрбір іс-әрекетін толық

баяндап,жанды суреттеу оқушыларды өзіне тарта түседі.

«Ыңқылдап көзін ашқанда қасында бүкшейіп,екі көзін ыстық жаспен ісірген күйде өзіне үңіле қарап отырған әйелін көрді.Түсі сұрланып жүдей түскен.

Бақтығұлдың екі көзі ісіп кеткен.Бетінің әр жері көгеріпті.Шекесі жарылған екен.Сейіт жылап отыр».

Бұл үзіндіден Сәлменнің салған ылаңы айқын көрінеді.

Мұнан басқа оқушыларға кейіпкер бейнесін ашу үшін табиғат суреттерін түсіндіруге үнемі көңіл бөліп отырамын.

«Күн ұлы сәске кезі.Тауды жүндес бөстектей орай басқан көкшіл қалың қарағай.Ар жағы қалың-қалың заңғар биік,серейген тектұр қызыл тастар.Тылсым буғандай жым-жырт күйде мелшиіп қатып тұр.