Әдеби теориялық білім және мәтінмен жұмыс әдістемесі

Әдеби-теориялық білімді меңгеру. Функционалдық сауаттылық және «Әдебиеттік оқу» пәнінде

мәтінмен жұмыс жүргізу Оқудың бірнеше түрі бар (3-сурет). Оқудың көрсетілген түрлері негізгі мектепте түпкілікті пысықталады. Бастауыш мектепте оқушылар оқуды зерттеп меңгереді, алайда оқудың басқа түрлері туралы да түсінік беру керек. Мына оқу функцияларын да ескеру қажет:

• ақпарат алу процесінде жүзеге асырылатын танымдық функция; • практикалық қызметті басқаруға бағытталған реттеу функциясы; • адам өмірінің эмоциялық саласымен байланысты құндылық-бағдарлы функция. Оқуды екі формада қалыптастыру маңызды – дауыстап оқу және ішінен оқу. Дауыстап оқу тыңдаушыларға арналған, яғни бұл анық, түсінікті, қатесіз тұтас сөздермен, қалыпты қарқында оқу. Мектепте ол орфоэпиялық сауаттылыққа, қабылдау дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Ішінен оқу – бұл сыртқы сөйлеу қозғалыстарынсыз көзбен оқу.

Шолып оқу мақсаты мәтіннің мазмұны туралы жалпы түсінік алу болып табылады. Мәтіндегі қызықты/ құнды мәліметтерді белгілей отырып, жалпылама шолып оқып шығу. Мұндай оқу танымдықтан бұрын келеді және кітаптың мазмұнымен, атауымен, шығарманың авторымен танысу керек болғанда қолданылады Танымдық оқу

мақсаты мәтіннің мазмұнын жалпы түсіну болып табылады. Мұндай оқу бірнеше дереккөздің белгілі бір сұрақтарын бөлу, сондай-ақ аталған мәселе бойынша өз пікірін қалыптастыру мақсатында, алынған ақпаратты салыстыру және салғастыру үшін қолданылады. Зерттеп оқу оқудың бұл түрінің мақсаты мәтін ақпаратын толық немесе мүмкіндігінше дұрыс түсіну болып табылады. Зерттеп оқу мәтіннің басты ойын, оның мақсатын меңгеруге, қойылған сұрақтарға жауап іздеуге бағытталған. Көз жүгіртіп оқу

мазмұнды жалпы қамти отырып, тек негізгі ақпаратқа назар аударып, егжей-тегжейіне мән бермей оқу. Ізденістік оқу белгілі бір ақпаратты іздеп табу мақсатында, мәтіннен алынған

ақпаратты іс-әрекетте қолдану үшін ескертпелер жаза отырып, егжей- тегжейлі оқу. Зерделеп оқу мәтіннен алған ақпаратты өз қызметінде қолдану мақсатында ескертпе жазбалар жаза отырып, мәтінді толық түсініп, егжей-тегжейлі оқу.

3-сурет. Оқу түрлері Функционалдық сауаттылық Қазіргі қоғамның өзекті мәселелерінің бірі – қарқынды өзгеріп жатқан әлеуметтік- экономикалық жағдайда өмір сүруге ғана емес, сонымен қатар өзін қоршаған ортаға белсенді әсер етіп, оны жақсартуға және жетілдіруге дайын функционалдық сауатты тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаға қойылатын негізгі талаптар – шығармашыл, белсенді, әлеуметтік жауапты, зияткерлік әлеуеті дамыған, жоғары білімді, кәсіби сауатты.

Функционалдық сауаттылық бастауыш сыныптарда қалыптасады және сөйлеу әрекетінің әртүрлі түрлеріне – оқылым мен жазылым, айтылым мен тыңдалым дағдыларына негізделеді.

Функционалдық сауаттылықтың негізгі дағдысы оқу сауаттылығы болып табылады. Қазіргі қоғамда ақпаратпен жұмыс істей білу (ең алдымен оқу) табысты болудың міндетті шарты болып табылады. Саналы оқу тіл және әдебиет сабақтарында жақсы үлгерім мен табысқа жету үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген пән саласында табысты болудың кепілі, негізгі құзіреттіліктерді дамытудың негізі болып табылады.

Функционалдық оқу сауаттылығы – оқудың әртүрлі түрлерін қолдана білу: оқу, көру, танысу; мәтінді оқу және түсіну әдістерінің бір жүйесінен екіншісіне ауысу мүмкіндігі, сонымен қатар көркем мәтінді талдай білу. Функционалдық сауаттылық – бұл сөйлеу механизмдерінің де дамуы: синонимдерді таңдай білу, мазмұндауды ықшамдау, мәтіннің мазмұнын болжай білу, мәтіндегі негізгі ойды бөліп көрсету, яғни дамыған логикалық ойлаумен тікелей байланысты ақыл-ой әрекеттерін орындау.

Бастауыш мектептегі әдебиеттік оқу сабағының мақсаты – балаларды көркем әдебиетті оқуға дағдыландыру, орта мектепте жүйелі түрде оқуға дайындау, оқуға қызығушылығын ояту, оқу техникасын да, оқығанын түсіну әдістерін де меңгерген, кітаптарды өз бетінше таңдай алатын сауатты оқырманды қалыптастыру үшін негіз қалау.

Оқу процесі үш кезеңнен тұрады. Біріншісі – мәтінді қабылдау, оның мазмұнын ашу, жеке сөйлемдерден жалпы мазмұн құралатынын ерекше ұғындыру (зерделеу, сөздердің мағынасын анықтау, сюжетті талдау, жандандыру және қайталау).

Екіншісі – мәтінді түсіндіріп беру: түсіндіру, салыстыру және салғастыру, жалпылап талдау, өз тәжірибесімен байланыстыру, мәнмәтін мен қорытынды туралы ойлау.

Үшіншісі – жаңа мағынаны қалыптастыру, яғни меңгерген жаңа білімді меншікті ретінде «иемдену». Оқу болжамдар мен гипотезаларды, модельдеу және жалпылауды, өмірде, оқуда және кәсіби қызметте қолдануды қамтиды. Оқылған мәтінге жауап ретінде оқырманның санасында ой-сезім мен бейнелер туындайды. Бұл адамдарда көптеген мәселелер бойынша әртүрлі көзқарастардың қалыптасатынын түсіндіреді.

Оқудың бірінші кезеңінде тоқтағандар репродуктивті түрде оқиды, мазмұнын жаттанды түрде жаңғыртады, фактілерді қайталайды. Алайда бүгінгі таңда оқу барысында алынған ақпаратты ұғынып, оны түсіндіруді, бағалауды және өз түсінігін қалыптастыруды талап ететін шығармашылық оқу алдыңғы орынға шықты.

Оқу: ұтымды немесе эмоционалдық (ойлау, есте сақтау, қиял, ерік, сезімнің психикалық процестерінің қатысуымен); функционалдық немесе эстетикалық (мақсаттарына қарай); жылдам немесе баяу (жылдамдығына қарай) болуы мүмкін.

Функционалдық оқу аса маңызды рөл атқарады. Сабақта функционалдық сауаттылықты қалыптастыруды қалай ұйымдастыруға болады? Алдымен мұғалімнің сабақты құрылымдауға көзқарасын, нақты айтқанда мұғалімнің ұстанымын өзгерту керек. Оның ұстанымы екінші дәрежелі: көмек көрсету, түзету. Оқытуды «оқушы – оқушы» принципі бойынша интербелсенді тәртіпте жүргізген тиімді, бұл диалогтік оқуды білдіреді. Бұл жұптарда, шағын топтарда, құрамы ауысып отыратын жұптарда жұмыс жүргізуді қамтиды. Сыныпта диалогтік оқуды ұйымдастыру функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға оң ықпалын тигізеді, өйткені диалог: оқушыларға тақырып туралы өз түсініктерімен бөлісуге мүмкіндік береді; адамдарда әртүрлі пікірлер мен идеялар болуы мүмкін екенін түсінуге көмектеседі; оқушылардың өз идеяларын дәлелдеуіне ықпал етеді; мұғалімге оқушылардың оқу процесінде қандай сатыда екенін түсінуге көмектеседі, ал бірлесе білім алу немесе «ой алмасу» процесіне қатысу, диалогтік оқу арқылы әр оқушының негізгі құзіреттілігі қалыптасады және дамиды. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері диалогтің сабақта басты орын алатынын көрсетеді. Мерсер және Литтлтон өз жұмысында сыныптағы диалог оқушылардың зияткерлік дамуына және оқу нәтижелеріне о