Төрт түліктің қазақ әдебиетіндегі рөлі 8 сынып

Мазмұны:

Аннотация------------------------------------------------------------------------2 Кіріспе-----------------------------------------------------------------------------3

Зерттеу бөлігі---------------------------------------------------------------------4

2.1. Төрт түлік малдың шығу тегі туралы мифтер ---------4

2.2. Төрт түлік малға қатысты фразеологиялық тіркестердің –

көркем шығармаларда қолданылуы ---------------------------8

2.3. Төрт түлік малдың мақал-мәтелдердегі көрінісі -------------------10

2.4. Балалар әдебиетіндегі төрт түлік мал туралы шығармалардың

тәрбиелік мәні-------------------------------------------------------------------17

Қорытынды----------------------------------------------------------------------18

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі---------------------------------------------20

Аннотация

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі қазақ әдебиетінде төрт түлік малға қатысты шығармалар (өлең-жырлар, ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, аңыз әңгімелер, шешендік сөздер, күйлер, ырым-тыйымдар) өте көп. Алайда бұл туралы мектеп оқушылары көп біле бермейді. Оқушылар арасында сауалнама жүргізгенімде бұған көзім жетті. Сондықтан да мен бұл жұмысты бастағанда, төрт түлік мал туралы жан-жақты зерттеп, зерделеуді жөн көрдім.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:

Зерттеудің алдына қояр негізгі мақсаты – қазақ халқының төрт түлік малға қатысты дүниелерін зерттеп, зерделеу. Осы орайда жұмыстың алдына нақты мынадай міндеттер қойылды:

төрт түлік малға қатысты ежелгі мифтерді жинақтау;

төрт түлік малға қатысты фразеологиялық тіркестердің көркем шығармаларда қолданылуын саралау;

төрт түлік малдың мақал-мәтелдердегі көрінісін сипаттау.

Зерттеу нысаны

Зерттеу жұмысының нысаны ретінде төрт түлік мал туралы шығармалар, мақал-мәтелдер, ежелгі мифтер алынды.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы

Мектеп бағдарламасында төрт түлік мал туралы шығармалар тұрмыс-салт жырлары ретінде оқытылады. Аталған жұмыста мен сонымен қатар 70-тен астам мақал-мәтелдер жинастырып, төрт түлік мал туралы ежелгі мифтерге тоқталдым. Сондай-ақ, төрт түлік малға қатысты фразеологиялық тіркестердің көркем шығармаларда қолданылуын сараладым. Бұл – ғылыми жұмысымның жаңалығы болып табылады.

Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы

Ұсынылып отырған жұмысты мектепте пайдалануға болады. Оқушылардың рефераттарына көмекші құрал бола алады.

Зерттеудің әдістемесі

Зерттеу жұмысында мәліметтерді жинақтау, саралау, баяндау, талдау, суретпен жұмыс әдістері қолданылды.

Жұмыстың құрылымы

Ғылыми жоба кіріспеден, 4 тараудан және қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі жұмыс соңында беріледі.

І. Кіріспе

Менің бұл ғылыми жұмысымның тақырыбы «Төрт түлік малдың қазақ әдебиетіндегі рөлі» деп аталады. Мен бұл жұмысты 5-сыныпта оқып жүрген кезімде бастадым. Оған түрткі болған себеп – мұғалімнің жылдың басында халық ауыз әдебиеті туралы түсіндірген сабағы болды. Соның ішінде төрт түлік мал туралы жырлар менің ерекше қызығушылығымды оятты. Содан бастап мен төрт түлік мал туралы деректер, материалдар, суреттер жинай бастадым. Соның нәтижесін осы жұмысымда көрсетпек ойы бар.

Қазіргі қазақ әдебиетінде төрт түлік малға қатысты шығармалар (өлең-жырлар, ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, аңыз әңгімелер, шешендік сөздер, күйлер, ырым-тыйымдар) өте көп. Алайда бұл туралы мектеп оқушылары көп біле бермейді. Оқушылар арасында сауалнама жүргізгенімде бұған көзім жетті. Сондықтан да мен бұл жұмысты бастағанда, төрт түлік мал туралы жан-жақты зерттеп, зерделеуді жөн көрдім.

Жұмысымның басын белгілі ғалымдардың пікірімен бастасам деп отырмын.

«Көшпелі сахаралықтың ішіп-жері де, киінер киімі де малмен табылады, жанының тыныштығынан гөрі оған мал қымбат... Оның малды қалай қастерлейтінін, бала-шағадан бұрын осы мал амандығын сұрауының өзі-ақ парақ-парақ қып жазған түсіндірмелерден де артық дәлелдейді». (Ш.Уәлиханов).[5,214]

«Жалпы, қалмақтарға қарағанда, қазақтарда тазалықтың басым екенін байқауға болады. Бұлар негізінен ауқатты тұрады. Малдары да көп, сондықтан тұрмыстары да жақсы... Қазақтардың байлығы – негізінен олардың малы, әсіресе бұларда жылқы мен қой көп..» (П.Паллас).[5,215]

«Қазақтардың бірден-бір байлығы – қой мен жылқы, оның санына жету мүмкін емес». (Ю.Скайлер).[5,215]

«Малмен бірге өріп, үнемі соның соңында жүрген қазақтар байқағыштыққа,малды шебер бағуға машықтанды. Бұл тәсіл ұрпақтан ұрпаққа тарады, асыл мал тұқымдарын өсіруге жәрдемін тигізді». (С.Боголюбский).[5,214]

«Қазақ халқы ежелден мал шарушылығымен айналысып, аспан астында, аттың жалында, түйенің қомында өмір сүріп келген халық». (М.Ысқақов).[4,15]

Міне, осындай пікірлерге сүйенсек, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мален тығыз байланыста болғанын көреміз. Сондықтан да «әдебиет – өмір айнасы» десек, қазақ әдебиетінде төрт түлік мал туралы шығармалардың көп болуы – заңды да.

Ендеше, мен өз жұмысымда төрт түлік мал туралы жинаған бар дүниемді сұрыптап, саралап, талдап, оқушы назарына ұсынуды жөн санадым.

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Төрт түлік малдың шығу тегі туралы мифтер

Алғашқы мифтер бағзы замандарда пайда болған. Олай болса, мифтер – ежелгі адамдардың дүниетанымының көрінісі. Солар арқылы жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуы жөніндегі мыңдаған жылдар бұрынғы түсінік, көзқарастар бізге жетіп отыр. Бұл жөнінде филолгия ғылымдарының докторы, профессор Сейіт Қасқабасов былай дейді: «Біздің қазақ фольклоры тұрғысынан қарағандағы миф деп отырғанымыз – жаратылыстың әр түрлі құбылыстары мен объектілерінің пайда болуын, аспан мен жердің жаратылуын, адамзаттың алғаш қалай пайда болғанын, аңдар және құстардың шығу тегі мен мінез-құлқын, ерекшеліктерін түсіндіріп баяндайтын прозалық шығармалар». [4,7]

Ендеше төрт түлік мал туралы қазақ мифтері де аз болмаған.Мен жинақтаған мифтер төмендегіше.

Төрт түлік малдың ата тегі

Ерте заманда ат та, сиыр да болмаған. Адамдар шөп жеп өмір сүрген. Сиырлардың әкесі Зеңгі баба Адам атаның тұсында өмір сүрген. Адамдар шөп жинап, Зеңгі бабаны тамақтандырып, сауып, сүтін алған. Ал жылқы кең далада жүрген. Оның аты – Жұпар. Ол адамнан «Маған да шөп берші», - деп сұрайды. Сонда адам: «Егер келіссең, мен сені ерттеп мініп жүріп немесе сатар едім», - депті. Ат келіседі де, адам оған шөп береді. Түйелердің арғы атасы Ойсылқара суға салса батпайтын ескі саба болған. Барлық қойдың әкесі – Шопан ата. Ал ешкінің әкесі болмаған. Бір күні қой бағып жүрген қойшыға иесі: «Егер Шопан ата қозы туса, барлығы менікі болады. Егер Шопан атаға ұқсамайтын туса, ол сенікі болады», - дейді.Шопан ата ылғи қозыларды туа береді. Сол кезде қойшы оның қарнына таяқты сқғып алады. Шопан ата буаз болып, құйрық майы жоқ, құйрығы бар ешкі туады. Иесі өзінің малына санамай, ешкіні қойшыға береді.

Ерте заманда жануарлардың ішінде ең жүйрігі де, сымбаттысы да сиыр болыпты. Сиырға ешбірі де ілесе алмапты. Келе-келе сиырға менмендік, өркөкіректік пайда болады.

Бірде ол жайылымда жүрген жылқыға кездесіп:

─ Ей, ашқарақ, менің сөзіме құлақ сал. Сен өмірі күйіс қайтармайсың, жетер осы жайылғаның. Менімен жарысасың ба? – дейді.

─Мейлі, жарыссақ, жарысайық, - деп жылқы келісімін береді.

Олар өздеріне межелі жерді белгілейді. Жолдың ортасында кәдімгі суыр жарысқандарға су беріп, дем беріп отырады. Ә дегенде-ақ сиыр құйрығын шаншып алып, жылқыдан озып кетеді. Орта жолда ол:

─ Суыр пасық, су қайда? – дейді көкіректеніп.

─ Сиыр пасық, су мұнда, - деп ызасы келген суыр сиырға боржып, тұрып қалған суды ұсынады. Сиыр қарамастан сіміріп салады да, тасырлатып әрі шауып кетеді.

Сиыр бір қыр асқан соң, жылқы ентігіп жетіп суырға:

─ Суыр сұңқар, су қайда? – дейді.

─ Жылқы тұлпар, су мұнда, - деп суыр риза болып, жылқыға салқын, таза су ұсынады.

Салқын су бойын ширатқан жылқы межеге сиырдан бұрын жетеді.

Міне, содан бері жылқы баласы сұлу да сымбатты, жүйрік болыпты. Ал сиыр сол оқиғадан соң демігіп, жүгіре алмай, шабан жүрісті болып қалған деседі.

Түйенің қасасы неге артқа қараған?

Тәңірі жаратқан тіршілік атаулыға қаса үлестіріпті дейді. Ең алдымен келгендерге молдау, үлкендеу тисе керек. Түйе жарықтық қашаннан өзінің жайбасарлығына бағып: «Бойыма лайықты еншімді маған да сақтап қойған болар» деп ең соңынан жетеді. Келсе, қаса атаулыны қалауларынша үлестіріп алып кеткен, тек иір-қиыр болып шыбықтай ғана бірдеңе жатыр дейді. Түйе әрі-бері аударыстырып көреді де, Тәңірге: «Ау, Тәңірім-ау, мұның қалай, маған лайықты қаса қалдырсаң болмай ма?» - деп реніш білдіреді. Тәңірі болса: «Бойыңа сеніп кеш қалған өзіңнен көр, енді бұйырғанына қанағат етесің», - дейді. Түйе: «Мұндай қасаны алғанша, қасасыз өткенім артық», - деп өкпелеген қалпы бұрылып кете береді. Сонда Тәңірі: «Сен өкпеледі екен деп, түйені тұқымсыз қалдыра алмаймын», - иір-қиыр қасаны түйеге қарай лақтырып жібергенде, артқы жағына қадалып қалса керек. Түйе қасасының артқа қарап бітуі содан екен дейді.

Сәйгүлік тұлпар жылқы қайдан туады?

Ұрғашы құлын есейген соң, түсінде суынды көріп, ғашық болады. Ретін тауып, жарық айлы түнде теңіз жағасына барады. Сонда теңізден суын шығады. Суын – теңіз жылқысы. Өте әдемі, құйрық-жалы жерге сүйретіліп, үстінен тоқтамай су тамшылап тұрады екен. Міне, осы екеуінен тұлпар туады дейді.

2.2. Төрт түлік малға қатысты фразеологиялық тіркестердің көркем шығармаларда қолданылуы

Қазақ тіл білімі ғылымында тұрақты тіркестерді тақырыптық топтарға бөліп, оларды әр түрлі бағытта қарастыру кең үрдіс алып келеді. Кез-келген тілдік құбылыстың, соның ішінде тұрақты тіркестердің табиғатын оның тілдік заңдылықтарына ғана сүйеніп емес, сонымен қатар халықтың дүниетанымына, салт-дәстүріне, ұлттық болмысына байланысты да қарастырған дұрыс секілді.

Жалпы орын жағынан әбден қалыптасқан, құрамы өзгертуге келмейтін, бәрі тұтасып, бір мағынаны білдіретін, бір ғана сөйлем мүшесі ретінде қолданылатын тіркесті тұрақты тіркестер дейтініміз белгілі. Осы тұрақты тіркестердің тақырыптарына үңілетін болсақ, алуан түрлі. Сол тақырыптардың ішіндегі төрт түлікке қатысты қолданылатын тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық төрт түлікке байланысты айтылатын тұрақты сөз тіркестеріне үңілмес бұрын, төрт түлік ұғымына көңіл бөлсек; түйе, жылқы, сиыр, қой, ешкі малын қосып, «төрт түлік мал» деп ата-бабаларымыз атап кеткен. Бұлардың сақтаушы иесі бар деп ұғынып, оларды Ойсылқара, Қамбарата, Зеңгібаба, Шопаната, Шекшеката деп атаған. Атаулардың ертедегі қалыптасқан ұғымдық мағынасы өте кең. Бұл атаулар ұлтымыздың тарихымен тікелей қатысты, ұлт болып қалыптасудан көп ілгері ру, тайпамен сабақтас жатқан атаулар. Төрт түлік малды оның «иесі», «киесі» бар деп нанып, оларға жалбарынатын, киелі ақ нар, киелі ақ боз айғыр, киелі көк бұқа, киелі көк қошқар деп ат қою салты болған. «Малымның құты» деп, еркек малдан белгілі бір айғырды, бура немесе лөкті, қошқарды қастерлеген де салт болған. сипаттамаларына тоқталсақ.

Төрт түліктің ішінде түйе малын байлық ретінде де, көлік ретінде де, азық ретінде де қатты қастерлеген. Осы малдың сақтаушы иесін «Ойсылқара» деп атаған. Ойсылқара атауы ұғымдық жақтан түйе деген мағынаны білдіреді. Атаудың қойылуы сипаттамалы түске ие. Ол басқа түлік атауларына мүлде ұқсамайтын өзіндік ерекшелікпен қалыптасқан. Формалық тұлғалануы жағынан ой+сыл+қара деген толық мағыналы үш сөздің кірігуінен жасалған. Махмұд Қашқаридың «Түркі тілдер сөздігіне» жүгінер болсақ, «ой ат»- қара торы ат. Осындағы «ой» деген сөз көне түркі тілінде қара деген мағынаны білдіретіндігін аңғаруға болады. «Сыл»- зіл, сүлей, «сіл» деген сөз ертеде жеке дара қолданысқа ие болған, тамағы аз деген мағынаны білдіретін сөз. «Қара»- бұл сөзді Шоқан Уәлиханов зерттей келіп, «қара» сөзі ертеде «қасиетті» деген мағына береді,- дейді. Сонда ой+сыл+қара (ойсылқара) деген көне түркі тілінен қазіргі қазақ тіліне сөзбе-сөз аударсақ «қасиетті, тамақты…