Қазақ әдебиетіне қызығушылықты арттыру әдістемесі, 8 сынып

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ

БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ

ШӘКӘРІМ атындағы СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Өсімдіктер систематикасынан ҮП

«5В011300» – «Биология» мамандығы үшін

Құрастырғандар:

Карипбаева Н.Ш

Биология ғылымдарының

кандидаты,доцент

Семей 2013ж

ПОӘК- авторлары туралы мәліметтер

ПОӘК авторлары туралы мәліметтер

Карипбаева Нурзия Шайкеновна

Ғылыми дәрежесі:

Биология ғылымдар кандидаты

Ғылыми атағы:

Доцент

Қызметі:

Биология кафедрасының доценті

Мамандандыруы:

Биология

Байланыс мәліметтері:

Жұмыс телефоны:

Электрондық пошта:

[email protected]

Skype:

Жалпы мәліметтер:

4 оқулықтың серіктес авторы. 7 биология магистрін дайындады. ҚР БҒМ «Шыңғыстау аймағындағы өсімдіктер мен жануарлардың көптүрлілігін зерттеу» гранттық тақырыпты 2013-2016жж аралығында орындауда

Жұмыс бағдарламасы

1.Қолдану саласы

2. Нормативті сілтемелер

3. Жалпы ережелер

4. Әдебиет және қорлар

5. Пән мазмұны, пәннің модульдік бөлінуі

6. СӨЖ тақырыптары мен мазмұны

7. Пәнді оқу бойынша әдістемелік ұсыныстар

8. Курс форматы

9. Курс саясаты

10. Баға қою саясаты

11. Студенттер білімін бақылау

12. Өсімдік анатомиясы және морфологиясы пәнінен өтетін далалық жаттығу практикасы

13. Өсімдік анатомиясы және морфологиясы пәнінің тест сұрақтары–

14. Глоссарий

1. Қолдану саласы

«Өсімдіктер систематикасынан ҮП» пәнінің оқу-әдістемелік кешені «5В011300» - «Биология» мамандығының студенттеріне арналған. ПОӘК студенттерді курс мазмұнымен, өзектілігімен, қажеттілігімен, саясатымен және студенттің оқу үдерісінде қандай дағдылар мен іскерлікті үйренетінімен таныстырады.

2. Нормативтік сілтемелер

Осы «Өсімдіктер систематикасынан ҮП» пәнінің оқу-әдістемелік кешені (ПОӘК) берілген пән бойынша ұйымдастыру ретін анықтайды және келесі құжаттардың талаптары мен ұсыныстарына сәйкес әзірленген:

«5В011300» - «Биология» мамандығының Мемлекеттік жалпыға бірдей міндетті білім стандарты ҚР МЖМБС 3.08.0ХХ-20__, ҚР Білім және ғылым министрлігінің 20__ жылғы «__» _________ №__ бұйрығымен бекітілген.

Шәкәрім атындағы СМУ «Пәннің оқу-әдістемелік кешені туралы ережесі».

3. Жалпы ережелер

Оқытушының тегі, аты, жөні – Карипбаева Нурзия Шайкеновна, биология ғылымдарының кандидаты, доцент;

Кафедрабиология__________________________________________;

Хабарласу ақпараты – тел: 8722242-34-72, Оқу ғимараты № 3, кабинет № 221; e-mail: [email protected]

Контактілі сабақтардың өткізілу орны – аудитория № 117;

Пән атауы – «өсімдіктердің анатомиясы мен морфологиясы»;

Кредит саны – 3;

Жұмыс оқу жоспарынан көшірме

1 кесте

Курс

Семестр

Кредиттер

Аудиториялық жұмыс

СӨЖ және СОӨЖ

(сағ)

Барлығы

(сағ)

Қорытынды бақылау түрі

АС (сағ)

ҚК (сағ)

емтихан

4. Әдебиет және қорлар

Оқулық және оқу-әдістемелік Құралдың атауы

Әметов Ә.Ә, Мырзақұлов П. М. Жоғарғы сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1 том Қазақ университеті. 2000 жыл.

Әметов Ә.Ә. Ботаника,2000ж.

Мұсакулов Г. Ботаника, 1975ж.

Силыбаева Б. М., Карипбаева Н. Ш., Полевик В. В. , Байгана Ж. А., Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Интелект баспасы. 2010 жыл

Бавтуто Г.А. Учебно-полевая практика по ботанике

Комарницкий. Н. А. Кудряшов Л.В. Систематика растений. Просвещение 1975г.

Хржановский В.Г. Основы ботаники с практикумом

Абдрахманов О. Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Алматы 1972 жыл.

Систематика высших растений. С. А. Шостаковский. Высшая школа. 1970 год.

Васильев А.Е. Ботаника,1988г.

Мусакулов Ботаника(каз)

5. Пән мазмұны, пәннің модульдік бөлінуі

«Өсімдіктер систематикасынан ҮП»

Зертханалық сабақ № 1

Сабақтың тақырыбы: Ертіс өзенінде және оның жағалауларында балдырлар құрамы.

Сабақтың мақсаты :

Балдырларды анықтап, жіктеу. Балдырлардың негізгі маңызы және таралуы. Балдырларды анықтау барысында Ертіс өзен жағалауларында, тоқтап қалған су тоғандарында, Жерновка, Озерка, Лепсі, Қарашоқы т. б. жерлерден жинақталған балдырлар түрлерін анықтау қажет. 6 сағат

Балдырлар төменгі сатыдағы өсімдіктердің ішінде фото-автотрофты өсімдіктердің қатарына жатады. Бұлардың тіршілік ортасы көбінесе су немесе ылғалды жерлер болып келеді. Сол сияқты топырақтың астыңғы және топырақтың үстіңгі беттерінде қоныстанған түрлерімен қатар, ағаштардың қабықтарында, тастарда кездесетін түрлері әліде болса мұқият зерттеуді қажет етеді. Әртүрлі экологиялық жағдайларға байланысты қоныстанған балдырлар түрлері бірігіп ценоз түзеді. Яғни, белгілі ортаға белгілі бір балдырлар түрлері тән көк жасыл балдырларды, нағыз ядросы, хромотофорасы, митохондриясы жоқ болған себептен, бактерияларға біріктіріп, прокариотты топтарға жатқызады. Ал қалған балдырлар топтары эукариоттарға, яғни ядролы өсімдіктер топтарына жатады.

Төменгі формадағы саңырауқұлақтардың сыртқы қабығы жоқ, жалаңаш, тек сыртқы қабаты цитоплазма қабығымен ғана қапталған.

Ал жоғарғы формадағы балдырлардың клетка қабықшасы бар, олар пектиндік заттардан және гемицеллюлозадан тұрады. Клеткада вакуоль, эндоплазмалық тор, рибосома, митохондрия, Гольджи аппараты, хромотофорлар орналасқан. Көк-жасыл балдырлардан басқаларында өзге органеллалармен қоса хромотофорлар жақсы көрінеді. Олар жасыл өсімдіктерде хлоропласт деп аталса, бұларда хромотофора деп аталады. Бұл жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің хлоропластармен салыстырғанда әртүрлі пішінді, атап айтқанда дән, белдік, жіпше, жұлдызша спираль т.б. формада болады.

Барлық эукариотты балдырларда ерекше пиреноид бар, ол көбінесе хромотофораның ішінде, немесе одан тысқары орналасады. Клеткасы балдыр түріне байланысты бір немесе көп ядролы болады.

Балдырлардың көбеюі.

Вегетативтік көбеюі талломдары бөлінуі арқылы жүзеге асады. Бұл жағдайда протопласт ешқандай өзгерістерге ұшырамайды.

Жыныссыз көбеюі. Бір клетка екіге, төртке, сегізге бөлініп, соған сәйкес зооспора түзіледі. Коньюгаттарда, хараларда, диотомдылардың кейбір түрлерінде, қоңыр балдырлардың фукус туысына жататын түрлерінде жыныссыз көбею процесі байқалмаған.

Жынысты көбею жолы. Бұлар барлық балдырларға тән. тек жынысты көбею жолы көк жасыл балдырларда ғана жоқ. Жынысты көбею дегеніміз екі жыныс клеткаларының, яғни гаметалардың қосылуы арқылы жүзеге асады. Олар арнайы аналық клеткаларда-гаметангияларды түзеді. Олар қосылып зигота түзеді. Жыныс процессі бірнеше этаптан тұрады. Екі гаметаның цитоплазмасы қосылған кезең кариогамия деп аталады. Сонымен зиготаның ядросы дипоидты, яғни жұп хромосомды. Жыныс процесінің соңғы кезеңінде диплоидты ядро редукциялық жолмен (мейоз) бөлінеді. Яғни, хромосом саны екі есе азаяды.

Қосылатын гаметалардың морфологиялық айырмашылықтарына байланысты изогамия, гетерогамия, оогамия деп бөлінеді.

Тағы бір жынысты көбею жолдарына коньюгация жатады. Бұл процесс физиологиялық жағынан гаметалардың қызметін атқаратын, вегетативтік дифференцияцияланбаған, екі клетканың ішіндегі заттардың қосылуы арқылы жүреді. Балдырларда ұрпақ алмасу бар диплоидты жыныссыз спорофит және гаплоидты жынысты гаметофит. Екі ұрпақ та морфологиялық жағынан бірдей болса, оларды изоморфты ұрпақ алмасу дейміз. Ал егер сыртқы пішіні жағынан әртүрлі болса, оларды гетероморфты ұрпақ алмасу дейміз. Изоморфты ұрпақ алмасу теңіз балдырлары мен жасыл балдырлардың арасында ульваға, энтероморфтыларға, кладофораға, хетеморфаға тән. гетероморфты ұрпақ алмасу көбінесе қоңыр балдырларға тән, сол сияқты жасыл және қызыл балдырларда да кездеседі.

Балдырларды анықтау барысында Ертіс өзен жағалауларында, тоқтап қалған су тоғандарында, Жерновка, Озерка, Лепсі, Қарашоқы т. б. жерлерден жинақталған балдырлар түрлерін анықтау қажет. Сабақ барысында алдын- ала жоғарғыда көрсетілген жерлерден балдырлар түрлері банкаларға жинақталады. Жинақталған балдырлар түрлері микроскоптің көмегімегімен қаралып арнаулы анықтағыштар арқылы анықталады. Анықталған балдырлар жіктеліп қысқаша сипаттамалы беріледі.

Көк-жасыл балдырлар (Cuanophyta).

Хроококкалылар класы – микроцистис жатады. Олар судың гүлденуін туғызады. Олар шар тәрізді балдырлар коллонияларын түзеді де, сырты шырышпен қапталады. Глеокапс – шар тәрізді, суда ақ түсті шырыш, ал құрғақшылықта қызыл, жасыл, сия көк түсті шырыш түзеді.

Хамесифондылар класы. Субстраттардың төменгі бөліктерінде алмұрт немесе бұршақ тәрізді бекнген экзоспоралары арқылы көбейетін түрлерге хамесифон жатады.

Гормогондықтар класы. Жіпше тәрізді формаларына Осциллятория топырақтың беткі ылғалды қабатында көк-жасыл келген жабынды түзсе, су астындағы және су бетіндегі субстраттарда көк-жасыл өңез түзеді.

Анабена – бір немесе бірнеше жіпше бірлесіп тіршілік ететін балдырлардың қатарына жатады.

Жасыл балдырлар бөлімі

Хлорококкалылар немесе протококкалылар қатары.

Хлорокок тұщы суларда, топырақта, ағаштың қабығында және көптеген қыналардың құрамында кездеседі. Клеткаларының формалары шар тәрізді, бір немесе көп ядролы, табақ тәрізді хроматофорасы бар, бірнеше пиреноидтары болады. Жиырылғыш вакуолячы және көзшесі жоқ.

Колониялы формаларына су торшасы жатады. Hydrodictyon.

Бұлар ағыны баяу тұщы суларда, немесе тоқтап қалған, азотқа бай су тоғандарында кездеседі. Бұлардың сыртқы формалары қапшық тәрізді: ұзындығы 30 см-ге дейін жететін цилиндр, немесе жалпақ сопақ келген клеткалары үш бұрыштарымен қосылып тор құрайды .

Жасыл балдырлардың тармақталған бір ядролы жіпше тәрізді өкілі ретінде улотрикс зонатаны қарастырамыз. Клеткалары цилиндр пішіндес, қысқа, протомплазмасындағы хроматофорасының пішіні белдеу тәріздес. Бұл бір ядролы өсімдіктердің қатарына жатады .

Белбеулі улотрикс ағыны қатты бұлақтарда, өзендерде, сол сияқты суы мол көлдердің жиектерінде кездеседі. Олар су астындағы тастар не басқа да қатты субстраттарға беки өседі.

Драпарнальдия балдыры таза жерде, аэрациясы жақсы, ағыны қатты өзендер мен бұлақтарда тіршілік етеді. 10метр тереңдіктерде өте көп мөлшерде түзіледі. Драпарнальдия балдырының жіпшелері ұзын, аздап бұтақтанған, хроматофорасы белдік тәрізді, шеттері тілімшеленген. Түзілген бұтақтарда топтанып шоқтар орналасады. әрбір қысқа келген жіпшелердің бас жағы ұзын келген түссіз талшықтармен аяқталады.

Коньюьюгаттар және харалы балдырлар.

Зигнемалықтар қатары.

Көп клеткалы, бұтақтанбаған; тұщы ағынды суларда тіршілік етеді. Олар көбінесе судың беткі немесе астыңғы қабатында тіршілік етеді. Клеткасы цилиндр тәрізді, қалың қабықпен қапталған.

Өкілі: спирогира (275 түрі бар). әрбір клетканың протоплазмасында, қабыққа жақын жерде, лента тәрізді, шеті иректелген спираль түрінде оратылған жасыл түсті хромотофора орналасқан . Оның маңайнда крахмал дәндерімен қоршалған пиреноидтар орналасқан. Клетканың ортаңғы үлкен бөлігін клетка шырыны толған вакуоль алып жатыр.

Десмидиум жіпше немесе жіңішке шынжыр тәріздес болып кледі. Басты ерекшеліктерінің бірі екі жақты симметриялы клетка қабығы екі жақтау түзеді. Бұл әдетте балдырлардың көбейген кезінде ғана байқалады. Десмидиум балдырлары тұщы суларда, топырақта шым тезекте, батпақты, әсіресе кальций тұздары аз жерлерде тіршілік етеді.

Харалы балдыр. Харалардың ұзындығы кейде 50 см-ден асады. Сыртқы пішіні қырық буындыларға ұқсас (хвощ). Талломы буынға және буын аралықтарына бөлінген.

Өсімдік денесі «сабақтан» және оларда шоғырланып оргаласқан «жапырақтан» тұрады . Су астындағы көптеген ризоидтармен субстратқа бекініп тұрады, онда крахмал жинақталатын түйнектері бар.

Диатомды балдырлар. Диотомды балдырларға бір клеткалы, колониялы немесе жіпше тәрізді қоңыр-сары түсті балдырлар жатады. Кремнеземнан құралған қабық екі жақтаулы болып келеді де, бір-біріне киіледі. Олардың үлкен жақтауы эпитека, ал кіші жақтауы гипотека деп аталады. Клеткасы бір ядролы, бір немесе бірнеше хромотофорадан тұрады. Жинаөталған материалдардың арасанда диатомды балдырлардың басқа түрлерін атап айтқанда навикула, табеллярия, фрагилярия және т.б. түрлерін тауып анықтау қажет.

Зертханалық сабақ № 2

Сабақтың тақырыбы: Топырақ балдырлары. Оларды анықтау. Систематикалау. Балдырларды өсіру методикаларымен танысу. Лабораториялық тәжірибелер қою. 6 сағат

Лабораториялық сабақ барысында Семей өңірінде орналасқан қарағайлы орман топырағы , Ертіс өзен жиектеріндегі сазды топырақ, далалы аймақты жерлерден алынған топырақ және жалпақ жапырақты орманшық түптерінен бірнеше топарақ түрлері жинақталуы қажет. Лабораториялық сабақ барысында алдын -ала дайындаған Петри табақшаларына алынған топырақтарды белгілі бір мөлшерде салынады. Әрбір топырақ түрлеріне арналған сынама саны 4 рет қайталынады. Сонымен, лабораториялық жағдайда қойылған сынамалардың жалпы саны 16 . Петри табақшаларындағы сынамалар химиялық қарындашмен белгіленеді. Сынамаларды суды тамшылату арқылы ылғалдандырып бетін петри қақпақшаларымен жауып күн көзі жеткілікті жерлерге қойып топырақ балдырлар түрлерін өсіреміз. Сынаманы аптасына бірнеше…