Қазақ ертегілері авторлық бағдарламасының оқушы дәптері

(34-сабақ) Қорытынды сабақ

1-тапсырма.

Кез келген тақырыптағы 10 мақал-мәтелді жатқа айт.

2-тапсырма

Берілген мақал-мәтелдердегі көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жаз.

1.Досы көпті... алмайды,

Ақылы көпті.... алмайды.

2.Жаман аттан... артық,

Жаман жолдастан ... артық.

3.Дос ... мақтар,

Дұшпан ... мақтар.

4.Есептескен ... болмас.

5.Өз білмегеніңді ... сұра,

Үлкен жоқ болса, ... сұра.

3-тапсырма.

Берілген мақалдың мәнін ашатындай етіп, өз ойыңды жаз.

Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың белгісі,

Тұрпайы мінез, тағы жат – надандықтың белгісі.

4-тапсырма.

Өзіңе ұнаған ертегінің мазмұнын айтып бер.

5-тапсырма.

«Ертегінің түрлері» мәтінінің мазмұны бойынша 5сұрақтан тұратын тест тапсырмасын құрастыр.

(33-сабақ) Жыл басына таласқан хайуанаттар

Бұрынғы ерте заманда хайуандар жыл басы болуға таласыпты. Ұзақ талас-тартыстан кейін жылқы айтыпты:

-Мен алысты жақын қыламын. Күшімді болса көреді, сүтімді болса ішеді, қылымнан арқан, жіп еседі. Адамға менен пайдалы мал жоқ, жыл басы мен боламын, - дейді.

Сонда түйе оған:

-Сен адамның жұмысын қылсаң, құлқының үшін құл болдың. Мен сен көтере алмайтын ауырды көтеріп, неше айшылық алыс жерлерге барамын. Аш болдым деп сен сияқты арпа, сұлы сұрамаймын. Көде болса көде, жусан болса, жусан жеп, не кез келсе, соны қорек етіп, табылса су ішіп, табылмаса шөлде де шыдап жүре беремін. Жыл басы болу маған лайық, - дейді.

Сиыр тұрып:

-Адам егін ексе, жер жыртса, мен керекпін. Олар сүтімді ішеді, құрт, майымды жейді. Жыл басы болу маған лайық, - дейді.

Қой айтады:

-Мен болмасам, қазақ үйін немен жабар еді? Жүнімнен киіз басады, жабағымнан киім тігеді, арқан, жіп еседі. Сүтімнен құрт, май алады, шаруаға менен пайдалыларың жоқ.

Сонда ит:

-Мен болмасам, сендердің бәріңді не ұрылар ұрлап, не қасқыр жеп тауысар еді. Мен сендердің баршаларыңды көзден таса қылмай, бағып жүрген бақташымын, дұшпан көрсем, үріп, абалап, бірден иеме хабар беремін, - дейді мақтанып.

Әтеш те қарап тұрмай:

-Жыл басы болуға мен лайықтымын. Мен болмасам, адам ұйықтап қалар еді. Мен таңертең тұрып, «таң атты» деп хабар беремін. Кеш болса, «жатар мезгіл болды» деп ескертемін, - дейді.

Тышқан не айтарын білмей, сәл ойланып тұрды да, бір қулық ойлап, жиналған көпке былай дейді:

-Бұл таластан ешнәрсе өнбес. Жылды қарап тұралық, кім бұрын көрсе, сол жыл басы болсын.

Барлық жануарлар тышқанның сөзін қоштап, жылды қарап тұрады.

Түйе: «Бәрібір менен бұрын ешкім көре алмас», - деп өзінің бойына сенімді болады. Біраздан соң тышқан жорғалап, білдірмей түйенің үстіне шығып, өркешіне мініп алады. Біз көреміз, біз көреміз деп таласып жатқан хайуандар ең биікте отырған тышқанға мән бермейді.

Сөйтіп, ең биікте отырған тышқан айласын асырып, жылды бәрінен бұрын көріп, жыл басы болыпты. Ал түйе бойына сеніп, жылдан құр қалыпты.

1.Сөздікті жатта.

таласу – спориться – succeed, go well

хайуандар – животные – animals

жылқы – лошадь – horse

түйе – верблюд – camel, dromedary (бір өркешті)

сиыр – корова – cow

қой – баран – ram

ит – собака – dog

әтеш – петух – cock, rooster (үй әтеші)

тышқан – мышь – mouse

қулық – хитрость – cunning

жыл басы – начало года - initial year

2.Мәтінді мәнерлеп оқып, мазмұнын айт.

3.Мәтінді рөлге бөліп оқыңдар.

4.Мәтіндегі тірек сөздерді тап.

5.Мәтін мазмұны бойынша тест сұрақтарына жауап бер:

1. Хайуандар неге таласты?

а) тамаққа ә) адамға б) жыл басына

2. Хайуандардың қайсысы өзін адамға пайдалымын деп ойлады?

а) бәрі ә) жылқы б) тышқан

3.Жыл басы болуға қайсысы лайықты еді?

а) түйе мен жылқы ә)әрқайсысы б) ешқайсысы

4. Жыл басы болған қай хайуан?

а) ит ә) әтеш б) тышқан

5. Қай хайуан қалайша жыл басы атанды?

а) Тышқан айласын асырып, жыл басы болыпты. ә) Түйе бойына сеніп, жыл басы болыпты. б) Әтеш ерте тұрып, кеш жатқаны үшін жыл басы болыпты.

(32-сабақ) Кәрі қасқыр, арық саулық, қотыр ешкі

Кәрі қасқыр, арық саулық, қотыр ешкі – үшеуі кездесіп қалып, әрқайсысы өз бастарындағы мұңын айтысыпты:

-Үшеуміз де дімкәс, ғаріп жандар екенбіз. Бірігіп жүріп күн көрейік. Үш жарты қосылсақ, бір бүтін ғұрлы күнелтерміз, - депті қасқыр.

-Бүтін тапсақ – бөліп жейік, жарты тапсақ – жарып жейік, - депті қой.

-Мүйізім үшкір, тұяғым мықты. Сүзу мен секіру жағына мен барайын. Бірақ бір жаманы - иттен, құстан үркекпін. Жаңбыр жауса, тоңғақпын. Сонымды кемсітпесеңдер, дос болсақ, болайық, - депті қотыр ешкі.

-Достық деген - жақсы сөз. Мен достықты жақтаймын, - деп қасқыр өз сөзіне сендіре түсіпті тағы да.

-Ескі кекті біз де ұмытайық, ескі азықты сіз де ұмытыңыз, қасеке, - депті арық саулық. Сонда қасқыр тұрып:

-Ол жағына сенімді болыңдар! Қасқыр басыммен ант етейін, өтірік айтсам, ит болып кетейін! – депті.

-Қасеке, менің бір ұсынысым бар! – депті ешкі. – Бірінші – тоқ кезімізде жусауымыз бір болсын, аш кезімізде жайылымымыз басқа болсын. Екінші - кім не тапса да, ауыз тиместен әкеліп ортаға салсын. Үшінші – табылған азық азды-көпті болса да, үшеумізге бірдей бөлінсін.

Осы сертімізді бұзғанымызды адам атсын!

Сонымен олар осы сөзге уағда жасап, ант етісіпті.

Бір күні үш дос азық іздеп үш бағытқа кетеді. Қой бір сабақ бүлдірген, ешкі бір үзім алма тауып алып қасқырға келсе, ол бір тышқанды жаңа ғана жегелі жатыр екен.

-Қасеке, тапқан-таянғанымыз осы-ақ болды. Ал енді өзіңіз үшке бөліп бере қойыңыз, жасы үлкеніміз де сіз, - депті қой мен ешкі.

-Мінеки, шын адалдық, анық достық. Әкел бері! – деген қасқырға қоңыр қой қолындағы бүлдіргенін ұстата беріпті. Ашқарақ қасқыр бүлдіргенді қағып салыпты.

-Ой, қас-еке-ау, бұны-ңыз қа-а-лай?

-Ой, әттеген-ай, мен әлгі, сендер жемейтін ет екен деп қалыппын. Ол түскірің мынау екен ғой! – деп алдында жатқан тышқанды да қылғып салыпты.

Мұны көріп тұрған қотыр ешкі:

-Тфу саған, оңбаған! – деп бір пысқырыпты да, алманы жұла қашып, жартасқа бір-ақ секіріпті. Ешкінің қылығына ашуы келген қасқыр арс етіп алданда тұрған арық саулықты бас салып жұлмалай бастапты.

-Ой, тақсыр-ау, қасеке-ау, уағдамыз қайда? Дос емес пе едік, - деп саулық төрт аяғын көкке көтеріп, араша сұрапты.

-Уағданы бұзған – өздерің! Әкеліп берген олжаларыңды қызғанған да - сендер! Ант атқан деген осы! – деп қойдың кеңірдегіне аузын сала бергенде, манадан аңдып тұрған мерген қойшы шиті мылтығын басып қалыпты. Озбыр қасқыр омақаса құлапты. Ел аузында қалған «Ешкінің жусауы бір болса да, жайлауы басқа», «Қасқыр мен қой жолдас болмас» деген мәтел сөздер осыдан қалыпты-мыс.

(31-сабақ) Түйені көрсе, жылқы неге қалтырайды?

Ертеде жылқы күнге қарап: «О, барлық жан-жануарларға тіршілік сыйлаған қайырымды Күн! Мені жануарлардың ішіндегі ең сұлуы деседі жұрт. Солай екенін өзім де сеземін. Сонда да кейбір дене мүшелерімді бұдан да әдемірек етуге болмас па екен-ау?!»- дейді.

-Сонда қай жеріңді түзегің келеді? – деп сұрайды күн күлімсіреп.

-Егер, - дейді жылқы, - сирақтарым ұзындау және сидаңдау болса, мен тіпті алдына жан салмайтын жүйрік болар едім. Мойным аққудың мойнындай болса, маған ол бұдан да әсем көрік берер еді. Төсім жалпақтау келсе, қазіргіден де алымдырақ болар едім. Оның үстіне адамзатты арқалап жүру үшін жотамда мәңгі алынбайтын ер дайын тұрса, тіпті жарасып кетер еді.

-Жақсы, қалағаның болсын! Сәл күте тұр, - деп күн жерге түйені түсіреді. Денесі алпамсадай, тұрқы арбиған жануарды көрген жылқы әрі қорыққанынан, әрі жиіркенгенінен қалшылдап қоя береді.

-Міне, сен қалағандай сидаң сирақ, аққудың мойнындай ұзын мойын, жалпақ кеуде. Ері де дайын. Осындай болғың келе ме? – деп сұрайды күн.

-Жо-жооқ...- дейді жылқы тілі күрмеліп.

-Ендеше, жөніңді біл, - дейді күн жылқыға. – Саған өз бітімің жарасады. Әркім өз қасиетін бағалауы тиіс.

Содан бері жер бетінде түйе де өніп-өсе бастайды. Ал, жылқы болса, түйені көрген сайын әлі күнге дейін денесі дір ете түсіп, өзінен-өзі қалтырай бастайды екен.

1.Сөздікті жатта.

Жылқы (ат) – лошадь - horse;

сирақ (аяқ) – нога-leg,

foot; жүйрік (жылдам шабатын) – скакун-runner;

жота (арқа) – спина - back;

ер-седло - saddle

тұрқы(түрі) – вид - aspect

тілі күрмелу(сөйлей алмау) – не может говорить - no talk

2.Мәтін мазмұны бойынша сұрақтар қой.

3.«Артық боламын деп, тыртық болу» дегенді қалай түсінесіңдер?

4. Мәтін мазмұнын айтып бер.

5. Мәтін бойынша рөлдік ойын көрсетіңдер

6. «Түйені» сөзін құрамына талдаңдар, сөзсазындық және дыбыстық талдау жаса.

(30-сабақ) Байлық пен ақыл

Бір шалдың төрт ұлы болыпты. Бір күні ол ұлдарын жинап алып:

-Балаларым, мен болсам қартайдым. Сендер ер жеттіңдер. Кімнің ақылы мен байлығы сай болса, сол менің мұрагерім болады. Әрқайсысың маған байлықтарың мен ақылдарыңды көрсетіңдер, - депті.

Үлкен ұлы асыл тасты жүзік салған қолын көрсетіп:

-Міне, менің байлығым. Ал, кім бай болса, сол ақылды, - депті.

Екінші ұлы асыл киімдерін киіп, әдеміленіп келеді де:

-Мені осы қалпымда көргендер ақылым мен байлығымның алдында бас иеді, - дейді.

Үшінші ұлы күміспен, асыл тастармен әшекейленген белдігін буынады да:

-Мұндай белдікті ешкім ешқашан буынып көрген жоқ, - дейді.

Әкесі үлкен балаларына қарап, басын шайқайды. Енді ең кіші ұлына қарап:

-Сен неге үндемейсің? Сен қандай байлығыңмен мақтанасың? – дейді.

Сонда кенжесі былай депті:

-Менде асыл тасты жүзік те, сәнді киім де, қымбат тастармен әшекейленген белдік те жоқ. Тек еңбексүйгіш екі қолым, қайрат-жігерге толы жүрегім ғана бар.

Шал кенже ұлының жауабын ұнатып, риза болыпты. Оны өзінің мұрагері етіп қалдырыпта. Ал, үлкен балаларына інісінің айтқанынан шықпауды өсиет етіпті.

1Сөздікті жатта

Шал – старик – old man

Ұл – сын – son

Қартаю – стареть – grow old

Ер жету – повзролеть – adult

Мұрагер – наследник – heir

Жүзік – кольцо – ring

Киім – одежда – clothes

Белдік – ремень, пояс – strap. belt

Шайқау – кивать – nod

Кенже – самый младший – the youngest

Қол – рука – hand

Риза болу – довольно – enough

Өсиет – назидание – edification

2Мәтінді мәнерлеп оқып, мазмұнын айт.

3Мәтін мазмұны бойынша сұрақтар дайында.

Мәтін мазмұны бойынша тест сұрақтарына жауап бер: