Қазақ газеті және қазіргі баспасөздегі ұлттық мәселелер

«АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚКӨЗҚАРАСТАРЫ»

УСЕНКУЛОВА АЙБИБИ АМАНБАЕВНА 18 орта мектебі қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, Қазақстан Республикасы, Тараз қ.

Аннотация:

Abstract:

Аннотация: Бұл мақалада есімі бүкіл түркі тілдес халықтарының тарихынаКемал Ататүрік, Ысмайылбек Гаспыралы есімдерімен қатар мәңгі өшпестей болып, алтын әріптермен жазылған Ахмет Байтұрсынұлы жайлы сөз болады. Қазақ халқының тарихында өзінің рухани сана-сезімі мен парасаты және жалпы болмысы жағынан айрықша орын алатын ол — фольклорист, ақын - жазушы, публицист, аудармашы, қазақ тілі мен әдебиетінің негізін салаушы, ірі филолог, лингвист-ғалым, түрколог-реформатор, ағартушы-демократ, гуманист, педагог, зерделі тарихшы, журналист, қазақтың тұңғыш реформаторы, профессор, «Алаш» партиясын құрушы, қазақ ғылымының алғашқы ұйымдастырушысы, оқулықтар жазудың білгір маманы, қазақ елінің тәуелсіздікке жетуі үшін жан аямай күрескен ер азаматы, қоғам қайраткері, өз халқының жалындап жанған адал перзенті.

Ақаң ашқан қазақ мектебi, Ақаң түрлеген ана тiлi Ақаң салғанəдебиеттегi елшiлдiк ұраны – «Қырық мысал», «Маса», «Қазақ»газетiнiң 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына iстеген еңбегi,өнер-бiлiм, саясат жолындағы қажымаған қайраты, бiз ұмытсақ та,тарих ұмытпайтын iстер... Ақаң – еңбегi жанған жанның бiрi. Iстегенiсiнiң жемiсi – артынан келе жатқан жастар... Оның арты Ақаңмектебiне тiзiлiп кiрiп жатқан жас буын...Қаламынан тамған бал ем болудан айнымайды.ƏУЕЗОВ МҰХТАР

Қазақ даласының санаулы жарық жұлдыздарының бірі – Ахмет Байтұрсынов. Ол халқының әлеуметтік өмірі мен мәдениетіне аянбай еңбек еткен қайраткер, дарын иесі. Әрбір жан үшін оны таныстыруға осы сөздер де жеткілікті болар еді. Алайда, Ахмет Байтұрсынов ағартушы ғалым болу үшін елеулі еңбектер атқарып, мемлекет қайраткерлігіне жетуде қиын да күрделі жолдардан өтті.

1905 жылы педагогикалық училищені бітірген А.Байтұрсынов Қазақстанның әр түрлі облыстарынан мектептер ашып, ұстаздық қызмет атқарды, қайткенде де қазақ халқының көзін ашуға, санасын оятуға бар күш-жігерін жұмсады. Ыбырай Алтынсариннiң қазақты сауатсыздықтан құтқару үшiн салған дара жолын жалғастырды.

Қазақ халқының өзге елдермен терезесі тең қатар болуы үшін ең алдымен оқу-ағарту саласын дамыту керектігін түсінген А.Байтұрсынов оны жетілдіруді өзінің азаматтық борышы деп санады. Әрине, оның еңбегі жанып, ойға алған ісі жүзеге асты десек болады. Барлық саналы ғұмырын білім мен ғылымның дамуына, ағартушылық ісіне арнады.

Ахмет Байтұрсынұлының тарихтағы орны, оның әлеуметтік-қоғамдық істерін, дүниетанымдағы ерекшеліктерін, оны өз кезінде дұрыс көрсетіп, әділ бағасын айтқан С.Сейфуллин болатын. Ол «Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды» деген арнаулы мақала жазып, онда былай дейді: «А. Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі. Оқығандардың арасынан шыққан өз заманында патшаның арам қулықты атарман-шабармандардың қорлығына, мазағына түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі. Өзге оқығандар шен іздеп жүргенде қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан калың қазақтың ұлт намысын жыртып, арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді».

Бұлыңғыр тарихымызды айтпағанда, ХХ ғасыр басындағы қазақ тарихының өзін зерттеп, зерделемесе ақиқатын анықтау қиындық тудырары сөзсіз. Сондықтан да ғұлама ғалым есімімен байланысты шындығы белгісіз ақтаңдақтар баршылық. Бүгінде «қазақ филологиясының тұңғыш профессоры – Құдайберген Жұбанов» деген пікір ғылыми көпшілік арасына кең таралып, қазақ филологиясында орныққан. Алайда, шын мәнінде, қазақ филологиясы ғана емес, қазақ ғылымы тарихындағы тұңғыш профессоры Ахмет Байтұрсынұлы екені дүйім жұртқа белгісіз болып келді. Ғасырға жуық кідірген бұл шындықты жариялаудың сәті ел тәуелсіздігінің 30-жылдығында туып отыр. Өткен ғасырдың орта шенінде қазақтың кей зиялылары Абай мен Шоқан есімдерін қазақ руханиятының ең мәртебелі биігіне бәсекелестіргені сияқты, бүгінгі қазақ тіл білімінде де Ахмет Байтұрсынұлы мен Құдайберген Жұбанов есімдерінің ұлылық есебін түгендеп, талант таразысын теңгеріп жүргендер жоқ емес. Тарихи тұлғалардың өзіне мұндай бақталастыру керек болмаса да, біздің қоғам қай заманда да бұдан ада бола алмады. Шыңдалған шындық болып тарих бетіне түбінде шығу – ақиқаттың уақытпен серттескен мінезі. Сондықтан, не болса, А.Байтұрсынұлы есіміне байланысты ақиқаттарды біз бір-бірл

Бүгінде қазақтың білім беру, ғылым саласы профессор, доктор, академик деген атақтарға бай. Олай болса, «профессор» атағын айрықша мәртебе санап, руханиятымыздың шырқау биігіндей күңірене толғаудың реті де жоқ еді. Мәселенің маңызы көшпенділер өркениетін, дала мәдениетін дөңгелеткен қазақ халқы үшін еуропалық білім беру жүйесінің бұл мәртебелі атағына лайық болған алғашқы қазақ кім екендігінде. Яғни толғаулы түйін «тұңғыш» сөзінде. Тарих жүзінде адамдар осы «тұңғыш», «ең» сөздеріне талпынумен болады. Сол жолда кейде ақиқаттың беті бүркемеленіп те жатады.

Ресми деректерге сүйенсек, А.Байтұрсынұлына «профессор» атағы Қазақстан тарихындағы тұңғыш жоғары оқу орны (университет) – Қазақ университеті (Қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУ) құрылған алғашқы күннен бастап берілген. Қазақ университеті (ҚазҰПУ) ресми түрде 1928 жылы 4-қазанда, Қазақстан Автономиялы Кеңесті республикасы құрылуының 8 жылдық мерейтойы күнінде, айтулы датада жарияланады.

Қазақстан Республикасы аумағында бұған дейін жоғары оқу орны болмағандықтан, онда дәріс оқитын профессорлар да, мұндай лауазым да болмайтыны түсінікті. Қазақ университеті құрылу қарсаңында оның оқытушылар құрамын жасақтау қажет болады да, Республика және Республикадан тыс аумақтардан ең таңдаулы мамандар Университетке дәріскер ретінде жұмысқа шақырылып, оларға түрлі лауазымдар тағайындалады. Осыған сәйкес 1928 жыл 15 қазандағы Университеттің оқытушылар құрамын бекіту туралы ректордың №14 бұйрығында 9 оқытушыға (негізі 10 оқытушы) лауазым беріледі (ҚР ОМА Р-1142, офис-1, Д-1, 6-п.). Оның үшеуі – профессор. Олар – Университет ректоры Санжар Аспандияров, Н.Н.Фатов және Ахмет Байтұрсынұлы. Бұйрыққа сәйкес А.Байтұрсынұлы мен Санжар Аспандияровқа 1928 жылдың 1-қазаннан бастап, Н.Н.Фатовқа 19-маусымнан бастап университет профессоры лауазымы беріледі. Ал өзге 7 оқытушы – жоғары оқу орындарында бұрыннан сабақ беріп ысылған, профессорлыққа үміткерлер. Осы он оқытушының төртеуі қазақ (А.Байтұрсынұлы, С.Аспандияров, Х.Досмұхаммедов, А.Ермеков) бесеуі еуропалық, біреуі шеркес (Солтүстік Кавказдағы ноғай текті халық).

1928 жылғы қарашаның 3 күні шыққан Университет оқытушыларының дәріс жүктемесі туралы ректордың №21 бұйрығында да А.Байтұрсынұлы профессор ретінде көрсетіліп, ғалымға 4 сағат лекция, 6 сағат лабораториялық жұмыс берілген (5-суретке қараңыз). Міне, осылайша, Елімізде алғашқы «профессор» атағы (лауазымы) университет тарапынан берілген. Ол алғаш үш ғалымға берілсе, солардың ішіндегі зиялы қауым мен халық шын мойындаған, нағыз профессор – А.Байтұрсынұлы. Сондықтан ол – Қазақстанның, қазақ ғылымының, ҚазҰПУ-дың тұңғыш профессоры.

Санжар Аспандияров 1919 жылдан бері Коммунистік партияның мүшесі болған, жоғары дәрежелі Докторлық академияны бітірген. Сондықтан болса керек, Университет ректоры болып тағайындалады. Осыған орай алғашқы сәттен-ақ «профессор» атағын алуы да заңды. Ал Н.Н.Фатов (1887-1961) – ұсыныспен шақырылған шетелдік оқытушы. Орыс әдебиеті тарихын зерттеуші, танымал әдебиеттанушы. РФ Рязань губерниясының тумасы. 1910 жылы Мәскеу университетінің Тарих және филология факультетін бітірген.

Қаузалған мәселенің мән-жайына тереңірек көз жеткізу үшін «Қазақ университеті» мен оның құрылу тарихы туралы аз кем тоқталып өтейік.

Қазақстанда жоғары оқу орнын құру арманы қазақ зиялыларында ертеден-ақ болған. Алайда ұлттық үкіметі жоқ өгей халыққа оны жеткілікті қаражатпен, материалдық, ғылыми базамен ұстап тұруға мүмкін болмаған. Орынбордағы 1883 жылы ашылған «Қазақ мұғалімдер училищесінен (Киргизская учтиельская училище) басқа қазаққа төл тиесілі жоғары білім ошақтары Патша үкіметі тұсында жоқ еді. Кеңес үкіметі құрылған алғашқы жылдары (1922 ж.) Орынборда «Қазақ политехнологиялық институт» ашылады. Институт бастапқыда, түбінде қазынадан қаржыландырылатын мемлекеттік университетке айналар деген үмітпен, жергілікті үкімет пен ұлт жанашырларының қаржылылық қолдауы арқасында бір жыл бойы жұмыс істеген. Алайда одан кейінгі жылдары да Институт қазыналық мекемеге айнала алмай, қаржылық қиындықтан соң жабылып тынған. Одан кейін Қызылордада «Қазақ оқытушылар институты», Ташкентте «Жоғары дәрежелі оқытушылар институты», Орынборда «Іс институты» ашылады. Осы тәжірибелер қазақ топырағында университет ашуға пәрменді практикалық негіз болады.

Қазақстанда Кеңес үкіметі нық орнап, Кеңес республикалары аумағында жаңа әкімшілік бөліністер жүзеге асып, әкімшілік басқару жүйесі оңтайланғаннан кейін, социалистік құрылыс науқаны үдей бастайды. Осы тұста Қазақстанның Оқу комиссары (Білім министрі) Мәскеудегі қазақ азаматтарымен тізе қоса отырып, Кеңес Республикалары Оқу комиссариятының алқа жиналысында Қазақстанда университет ашу мәселесін көтереді. Кеңес бұл мәселені қолдап, Ресейлік Өнеркәсіп оқуының Бас мекемесіне «Бұл мәселе екі жетінің ішінде дұрыстап тексеріліп, шешілсін» деген бұйрық береді (1927 жылы 4-тамызда). Бір жыл өткеннен кейін Қазақстан Автономиялы Кеңесті республикасының құрылғанына 8 жыл толуына орай айтулы күнде тұңғыш жоғары оқу орнының құрылғаны жарияланады. Негізінде бұл университет бұдан да бұрын ашылуға жоспарланған. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында мемлекеттігі екі республика деңгейінде болған (Қазақстан автономиясы, Түркістан автономиясы) қазақ халқын бір әкімшілік территориялық аумаққа біріктіру жоспарының жүзеге асып, оның жаңа астанасының (Алматы қаласы) қайта бекітілуін күтуге байланысты 1928 жылдың соңына дейін кешеуілдеген ( V. «Еңбекші қазақ», 1928 ж., №209 (1236), 2-3 б.)

Бұл айтулы оқиға, зор жетістікке орай Қазақстан Автономиялы Кеңесті республиканың ең жоғарғы лауазым иелері құттықтау сөзін «Еңбекші қазақ» газеті бастаған басылым беттерінде жарыса жариялайды. Солардың бірінде тұңғыш жоғары оқу орнының мақсаты туралы: «Қазақ еңбекшілеріне ағарту қызметкерлерін дайындау», - деп жазады сол кездегі Өлкелік партия комитетінің жауапты хатшысы П.Голошакин. Қазақстан Орталық Кеңес комитетінің ағасы (төрағасы) Ерназарұлы Елтай, Қазақстан комиссарлар кеңесінің төрағасы Нұрмақұлы Нығметтің де құттықтау сөздері «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланды («Еңбекші қазақ»,1928 ж., №229 (1256), 2 б.).

Қазақ университетінде ең алғаш үш факултет: Ауыл шаруашылық факультеті, 2) Оқу тәрбиеші факультеті, 3) Дәрігерлік факультетін ашу жоспарлаған. Алайда Сол тұстағы Қазақ үкіметіндегі түрлі материалдық, базалық қиындықтарға байланысты 1928 жыл бір ғана Педфак (оқытушы) ашылған. Демек, Қазақстан тарихындағы алғашқы университеттік факультет – Педфак (Мұғалімдер факультеті). Бұл Факультеттің үш бөлімі болған: «Физика-техника» бөлімі, «Жаратылыстану» бөлімі, «Тіл мен мәдениет» бөлімі. Әр бөлімнің жеке-жеке кабинеттері болған (5 кабинет: «Педология» кабинеті, «Физика» кабинеті, «Саяси-қоғамдар» кабинеті, «Химия» кабинеті және «Қазақ тілі» кабинеті). Осы кабинеттерді жабдықтау, жасақтау үшін Университет ректор 1928 жылғы 3 қарашадағы №21/4 бұйрығымен оқытушылар құрамынан комиссия құрады. Аталған бұйрыққа сәйкес А.Байтұрсынұлына «Қазақ тілі» кабинеті жүктеледі (9, 10-суретке қараңыз) (ҚР ОМА Р-1142, офис-1, Д-1, 9-п.). Демек, А.Байтұрсынұлы – осы «Қазақ тілі» кабинетінің алғашқы профессоры ғана емес, оны құрушы. Бұл кейін «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасы болып құрылып, оған 1932 жылы Қ.Жұбанов меңгеруші болып тағайындалады. Қазіргі ресми деректерде аталған кафедра алғашында «Лингвистика-п

Университет сабағы 1-қарашада басталған. Қабылданған студенттердің жалпы саны – 116. Оның ішінде қазақ студенттер – 72, орыс студенттері – 38, татар студенттер – 3, еврей студенттер – 2, неміс студенттер – 1. Бұлардың ішінде 80 студент стипендиямен оқыған. Бұл 80 стипендияның 50-і Мәскеуден тағайындалған, 30-ы Қазақстан үкіметі тарапынан берілген. Стипендия мөлшері – 27 сом. «Физика-техника» бөлімінде 37 студент, «Жаратылыстану» бөлімінде 38 студент, «Тіл мен мәдениет» бөлімінде 46 студент оқыған. «Тіл мен…