Қазақ халқының ертедегі есептері ғылыми жұмысы

Қазақстан Республикасы

Білім және ғылым министрлігі

Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы

Н. Арапов атындағы жалпы орта мектебі коммуналдық

мемлекеттік мекемесі

Ғылыми жоба

Тақырыбы: «Қазақ халқының ертедегі есептері»

Бағыты: физика-математикалық

Секция: математика

Автор: Жолдас Мөлдір

7 сынып оқушысы

Ғылыми жетекшісі: Бекбенбетова Гулназ Бакбергеновна

математика пәнінің мұғалімі

Қошқарата ауылы

2017-2018 оқу жылы

Аннотация

Жұмыста қазақ халқының ертедегі есептерінің маңызы мен даналығы жайында зерттеледі. Зерттеудің мақсаты халқымыздың ауызекі жұмбақ есептерін шешу шеберліктері мен логикалық ойлау қабілеттерін дамыту барысындағы тапқырлықтарын жүйелеу.

Зерттеу жұмыстары екі жылдық мектепішілік түрлі сыныптан тыс математикалық және интеллектуалдық сайыстардағы тапсырмаларды іріктеу барысында қолға алынды. Әдістемелік материалдар ретінде ауызекі қолданыстардағы жұмбақтар, тарихи немесе аңыз есептер жинақталып, математикалық шешімдері іздестірілді, математика пәнімен байланыстары зерттелді. Оқушы зерттеу жұмысын жаза отырып өзінің қазақтың байырғы өміріне аса қызығушылықпен қарайтынын, замана талқысынан өтіп, өңі өзгерген де сөлі қалған, атадан балаға мұраға қалған, жүрек қылының пернесі - ауызекі тараған математикалық есептерді жинап, оларға сипаттама берген. Қазақтың байырғы қара есептерінің әдебиетпен байланысын көрсете білген. Бұл берілген жұмысты математикадан қосымша сабақтарда оқушылардың пәнге деген қызығушылықтарын арттыра отырып, логикалық ойлау қабілеттерін кеңінен дамытуға қолдануға болады деген ұсыныс жасаймын.

Аннотация

В работе исследованы важность и гениальность ранних задач казахского народа. Цель исследования: путем решения простых задач-загадок и развития логического мышления привить навыки находчивости учеников. Исследовательская работа была начата в ходе проведения внеклассных математических интеллектуальных мероприятий.

В виде методических материалов были взяты широко применяемые загадки,собраны задачи древней истории казахов и пути их решения.

Учених в ходе исследовательской работы проявляет особый интерес к жизни предков с болтшим уважением относится к задачам как к достоянию, переданному из поколения в покаление,дает им глубокий анализ.С высоким мастерством определяет связь математики и литературы.

Данную работу можно использовать в ходе внеклассных интеллек туальных мекроприятий,с целью повышения интереса учащихся к математики и развития их функциональной граматности.

Annotation

The study of the importance and wisdom of ancient Kazakhs in the work. The aim of the research is to articulate the wit of the folklore mysterious problem solving skills and the logical thinking abilities.

The research was undertaken in the selection of two-year school-wide tasks outside of extracurricular mathematical and intellectual contests. As methodological materials were collected puzzles, historical or legendary problems, mathematical solutions were studied, mathematical connections were studied.

The pupil, writing the research work, is interested in his native Kazakh life the concept of the heart, inherited from the father, and the mathematical problems that he has inherited from his contemporaries, have been interpreted and described. He was able to show the connection between the ancient Kazakh problems of literature and the literature . I propose that this work can be applied to the development of logic thinking skills by increasing students interest in the subject in addition to mathematics.

Жоспар

І. Кіріспе

1.1 Жыл қайыру

ІІ. Негізгі бөлім

2.1 Қазақтың ауызекі есептері

2.2 Ертегілер елінде

2.3 Теңдеу құру арқылы шығарылатын есептер

ІІІ. Қорытынды

3.1 Қазақ педагогикасының математикалық астарлары

Зерттеу тақырыбының маңыздылығы

Ел егемендігін алып, демократия кең өрістей бастаған қоғамда, әлемдік қауымдастыққа ұмтылып, бәсекелестік өмір сүрудің басты шартына айналған бүгінгі өзгермелі дүние жайында адамның мәні мен әлеуметтік ролі жаңа сипатқа ие болып отыр. Соған сай рухани құндылықтар әлемі де түбегейлі жаңарып, адамның ақыл-ой қуаты мен интеллектуалдық әлеуетін қалыптастырудағы білімнің маңызы туралы қағидалар түбірімен өзгерді.

Белгілі американ ғалымы Д.Пойа айтқандай: « математиканы меңгеру деген бұл есеп шығара білу және тек стандартты емес, ойлаудың белгілі дәрежеде тәуелсіздігін, ұшқырлығын, ой-өрісінің кеңдігін талап ететін есептерді шығара білу». Сондықтан математиканы оқытуда есеп шығаруға ерекше көңіл бөлінуі заңды. Ата- бабамыздың ауыз әдебиетінде қолданған мысал есептерімен қатар жұмбақ есептердің маңыздылығын ашу , оқушы бойына негізін қалау.

Мақсаты мен міндеті

Тақырыпты зерттеуде біздің тарапымыздан мынадай мақсаттар мен міндеттер белгіледі:

Қазақтың мүшелдеп жыл қайыру ережесімен жылдарды анықтау.

Қазақтың ауызекі есептеріне бірқатар мысалдар келтіру.

Теңдеу құру арқылы шығарылатын есептерді жинақтап көрсету.

Математикаға байланысты қызықты мәліметтер беру.

Зерттеу нысаны

Қазақ халық ауыз әдебиетінде кеңінен тараған және де ата- бабаларымыз қолданған ауызекі есептер мен мысал ретінде алынған түрлі теңестірулермен берілген есептерді жинақтап, шешу жолдарын көрсету.

Зерттеу әдістері

Бұл тақырып бойынша есептер қарастырылды және оларды шығару үлгілері көрсетілді.Соңғы жылдары математикалық сауаттылықта ертедегі есептер мен теңдеулер және теңдеулер жүйесін құруға арналған есептер кеңіне қолға алынып жатыр . Сондықтан ертедегі халық ауыз әдебиетіндегі мысал есептерді жинақтауды уйғардым.

І.Кіріспе.

«Адам даңқы – оның ойлау қабілетінде» деп Паскаль айтқандай,қазақ халқының ертедегі есептері адамның ойлау қабілетінің жоғарылығының арқасында пайда болған. Замана талқысынан өтіп, өңі өзгерген де сөлі қалған, көк шыбықтай майысқақ, атадан балаға мұраға қалған, жүрек қылының пернесі - ауызекі тараған математикалық есептерді жинап, ұсынып отырмыз. Оның өз қыры мен сыры бар. Әр ғасырда өмірге келіп, қазақ ауылының тыныс-тіршілігін, әл-ауқатын, өмірге араласуын, мақсатқа жету ізін, философиялық күрмеуін, қазақ халқының тәлімінің сыр-сипатын бейнелейді. Осыдан да оның өз үні, өз лебі, өз көзжасы, өз лебі бар.Қалай болғанда да екшеліп, бізге жеткен. Бүгінгі күннің ой-өрісін де көрсетіп, қысқа орам, иіріммен қайыратын қағидалар келешекте де кәдеге жарайтын асыл тас. Керек тастың ауырлығы жоқ дейді халық. Тоғыз тарау иірімдерінің бүге-шегесін меңгеріп, зерде тезіне салып, керегенің көгіндей атқаратын қызметін түсіну, көген түймесін табу-есепті шешудің алтын балдағы. Алтын балдақ-қарашық біреу емес. Ол көп. Із кессең табасың. Есеп осыдан да сан қилы жауап табады. Ол қазақ халқының ауызекі тараған есебінің кемшілігі емес - артықшылығы. Қазақ халқының математикалық білімінің қолданыс жағы ба

ІІ Негізгі бөлім

«Қытайлықтар ұлы қытай қорғанымен, итальяндықтар сазды әуенімен таң қалдырса, қазақ халқы ұлттық құндылықтар мен бай тілін мақтан етеді», - деген екен ұлы кемеңгер жазушы М.О.Әуезов. Қазақ халқы ерте замандарда ғылым мен білімге еркін қолы жетпесе де өмірлік тәжірибеден оқып үйреніп, талғай біліп, шеберліктің небір сан-саласын асқан ұқыптылықпен біздің дәуірімізге жеткізе білген.

Тәуелсіз, тұғырлы мемлекет өз ұлттық тәрбиесін ұрпағына еркін дарыта отырып, танытар болса, ол елдің болашағы жарқын болатынына күман жоқ. Ендеше , бүгінгі егемендігімізді алып отырған заманда өз ұлттық тәрбиемізді насихаттап, халыққа таныту жолында ұстанып отырған бағытымыз дұрыс деп ойлаймын. Ел келешегі жас ұрпақ тәрбиесіне тікелей байланысты. Өйткені , бүгінгі күннің жастары ертеңгі халқына қызмет ететін азаматтар. Жас ұрпақтың көкірегіне білім нәрін себе отырып, елдігімізді қайта жаңғыртып, адамгершіліктің дәнін ексек, ана тілін бойына дарытып, ұлттық рухта тәрбиелесек, нұр үстіне нұр болып, еліміз көркейіп дамиды. Сол себепті, білім алу қаншалықты маңызды болса, жақсы, өнегелі тәлім-тәрбие алу да соншалықты маңызды. Қыран болып аспанға қалықтап шығуымыз үшін бізге екі қанат қажет. Ол қанаттың біріншісі - ұлттық тәлім-тәрбие, екіншісі – жақсы білім арқылы берілетін адами құнды қасиеттеріміз.

Ендеше қойнауы кенге толы жеріміздің байлығын, ырыс-құтымызды, дәулетімізді төгіп-шашпай ұстайтын жүректерінде түйсік танымы бар бабамыздың бай тәрбие құралдарымен тәрбиеленген жігерлі жігіттер, ибалы қыздар бүгінгі қоғамның басты сұранысы болып отыр. Олай болса, ұлттық құндылықты жастайынан сіңіре білсек, еліміздің ертеңі ашық, келешегң жарқын болмақ.

Елбасымыздың сөзімен айтқанда, «Қазақстан біреулердің қазақтарға тартуы емес, олардың тарихи отаны. Адам бойына біткен алуан қасиет, дарын туған топырақтан дариды. Осы қасиеттерді сабақ үрдісінде, сыныптан тыс жұмыстарда оқушылар бойында қалыптастыру жолдарын қарастырайық. Ұлттық дәстүрлі мазмұндағы есептер, қазақтың қара есептері, ертегі есептер, қазақша жыл есептеулер, т.с.с. оқушылардың дүниетанымын кеңейтеді. Қазақ халқының аузша есептері ауыз әдебиетінің бір жанры болып табылады.

Жыл қайыру

Адамдар ерте заманнан-ақ өз өміріндегі кейбір құбылыстардың аспан

денелерінің қозғалысымен, күн мен түннің, судың келуі мен қайтуының, күн қызуымен байланысты екенін байқаған. Көптеген құбылыстардың белгілі бір мерзімде қайталанып отыратынын анықтаған. Өмір тәжірибесінде осыны байқап, өздерінше қорытынды жасаған. Осының нәтижесінде 12 жылға 12 хайуанның атын беріп, сол бойынша адамдардың мінезінің жақсы-жаман жақтарын білуге, болашағына болжам жасауға болады деп түйіндеген. Оқушыларды өз ата-бабаларының есеппен қалай шұғылданғаны жайлы хабардар ету мақсатында ежелгі ереже есептерге ерекше көңіл бөлген дұрыс. Қазақ есепшілері жыл қайыру есептерін, жыл маусымдарының уақыттарын, мал төлдеуінің басталуын, аяқталуын, балалардың өмірге келген күндерін, мүшел жастарын анықтаумен шұғылданған.

Мүшел – қазақша жыл қайыру есебінің бірлік өлшемі. Бұл есептеме бойынша әрбір 12 жыл бір мүшел деп алынады. Мұнда бастапқы бірінші мүшелді 13 жыл деп санайды. Ежелгі есепшілер адам ғұмырының басы бала бойға біткен күннен басталады деп пайымдаған. Сондықтан адам жасы туралы жылнамаларда алғашқы мүшелге «аты жоққа» (яғни «нөлдік») әр жылды қосып есептейді. Сол себепті бірінші мүшел 13 жастан тұрады деп алынған.

Қазақтың мүшелдеп жыл қайыру ережесі

1-қадам. Берілген а жыл санына 9-ды қосыңыз: b = a + 9.

2-қадам. 1-қадамда табылған b қосындыны 12-ге бөлгенде шығатын қалдықты табыңыз: b = 12·n + r.

3-қадам. 2-қадамда табылған r қалдық бойынша мүшелдегі жылдар тізбегіндегі жылдың рет санына сәйкес жылдың атын жазыңыз.

Мысалы: Абай 1845 жылы туған, а = 1845. Осы дерекке сүйеніп, мүшел есебі бойынша Абайдың туған жылы былай анықталады.

1-қадам. b = 1845 + 9 = 1854

2-қадам. 1854 = 12 · 154 + 6

3-қадам. r = 6, демек Абай мүшел есебінің 6-шы жылында, яғни Жылан жылы дүниеге келген.

Қазақтың мүшелдеп жыл қайыру есебінің басты тірегі санды 12-ге бөлуден шығатын r қалдық болып табылады. Бақсақ, тең қалдықтар жылдас адамдардың туған жылына сәйкес келеді. Осыған қарап былайша тұжырым жасауға болады: Жылдас жандар – тең қалдықты сандар.

Ескі кітаптарда, көне қолжазбаларда адамдардың туған, қайтыс болған жылдарын, сондай-ақ тарихи оқиғалар хижра жыл есебімен белгіленеді. Осы жылды сіз бен біз пайдаланып жүрген Григорян жыл есебіне қалай айналдыруға болады? Ол өте оңай. Ол үшін хижра жылын 33 санына бөлу керек (33 саны хижра жылымен Григорян күнтізбесінің бір-біріне тең келетін мезгілін көрсетеді). Бөлуден шыққан санды хижра жылынан алып, одан қалған санға 622-ні қосу керек. 622 саны, өздеріңіз білетіндей, Мұхаммед пайғамбардың Меккеден Мәдинә шаһарына көшкен жылын білдіреді. Формула бойынша көрсетсек, төмендегідей болады:

Г = + 622