Қазақ халқының сирек орындалатын күйлері туралы баяндама

Батыс Қазақстан облысы

Орал қаласы

Дарынды балаларға арналған мамандандырылған

С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық қазақ мектеп-интернат кешені

«Өнер» бөлімінің жоғары санатты мұғалімі Садыхова Нургуль Толкынбековна

Баяндама

Қазақ халқының сирек орындалатын күйлері

Қазақ халқында күйдің байлығы, оның орны, рухани өмірдегі атқаратын ролі жайлы революциядан бұрынғы дәуірдің өзінде орыстың, батыстың прогрессивті зиялылары көптеген бағалы пікірлер айтып кетті. Ал совет тұсында қазақ музыкасының алғашқы қомақты жинаушысы Александр Затаевич күйлерді нотаға түсірумен қатар осы жанр айналасында туған асыл ойларын жазып кетті. Өткен ғасырда Омбыда тартылған Тәттімбеттің күйлері, Сарыарқадан салып өтіп, Үркіттен бір-ақ шыққан Құрманғазының туындылары, Петербургты «басына көтерген» Уәлидің сыбызғы күйі сол заман үшін тосын ескексіз қайықтай «жел қуып» барса да, музыка маңдайындағы неткен-саяқ көрініс болса да, үлкен насихатшы қазақ сияқты «бұратана» халықтың аспапты музыка мәдениетінің бірінші хабаршылары болып еді.

Біздің заманның оқыған, музыкалық жоғары білім алған домбырашыларының бәрі бірдей күйді бабына келтіріп орындауға шамасы келе бермейтіндігі күйлердің сол бір «жабайы» қалпының өзінде орындаушылық шеберліктің жоғарғы дәрежесін керек ететін күшінде, олардың мазмұн жағынан программалы болып, не бір аңыздық, тарихи жайларды суреттейтін жан-жақтылығында, күй орындаушылықтың қазақта үлкен бағалы болуында. Отызыншы жылдардың ортасында өткен Алматыдағы Бүкіл қазақстандық бірінші халық өнерпаздарының слетінде осы бір айтылған жай жаңа ұрпақтың алдына аталардың рухани сыйы болып тартылды. Мәменнің шәкірті Қали Жантілеуов бірінші рет астана сахнасында «Адайды» аңыратқанда, Тоғайбайдың шәкірті Уахап Қабиғожин «Сарыарқаны» сатырлатады.

Күй дегенде біз көбіне домбырада тартылатын күйлер айналасында әңгіме етеміз. Шынында біздің қобызымызда орындалатын не бір көркем халық күйлері бар. Олардың орындаушылары да азайып қалды. Домбырада ноталы шығармалармен қатар күйлерді үйреткеніміз сияқты, қобызда да халық күйлерін орындауды үйретуімізі керек.

Қазақ халқының мыңдаған әні мен жүздеген күйі ғасырлар бойы ат жалында, түйе қомында болып, ауыздан-ауызға көшіп, қағаз бетіне түспей келді.

Соңғы жылдарда оркестрдің партитурасына айта қалғандай өзгерістер еніп, оркестрдің дыбыс құлашы кеңейіп, дыбыс үні үдеп, ойнау техникасы шыңдалып үлкен табыстарға жетті. Күйлер жеке домбырашылардың орындауында да концерттер мен радио арқылы да таратып жүр. Осы кездерде профессионал күйшілерден басқа өнерпаз күйшілер де көбейді. Олардың орындауларында профессионалдар ескеретін шеберлік кезеңдер жиі кездеседі. Бірақ осы сияқты қуанышты жағдайларды айта отыра біздің тоқталып кететін олқылық жақтары да болды. Ол орындау практикасында белгілі бір күй айналасында қалып қою, «кезекші» күйлердің шеңберінен аспау сияқты есте ұстайтын қолайсыз жағдайлар. Осымен байланысты сирек орындалатын күйлерге тоқтау.өйткені, бізде сирек орындалатын күйлер де, тіпті орындалмайтын күйлер де бар. Сирек орындалатын күйлердің ішінде: «Аман бол шешем, аман бол», «Нарату», «Абын», «Сәнау», «Соқыр Есжан», «Мерген», «Жігер» (Бапастың) тағы-тағылар. Көп күйлер тіпті орындалмайтындар қатарына кетті. Мысалы: «Ақсақ құлан», «Машина», «Соқыр Есжан» (Махамбет түрі), «Кеңес», «Боғда», «Тазбала күйлері» (соңғылар Лұқпан орындауында), «Жігер», «Адай» (Динаның түрі), Қазаңғап күйлері, «Қосбасардың» басқа түрлері, «Дайраб