Қазақ тілінің түркі тілдеріндегі орны 10-сынып

Күнтізбелік-тақырыптың жоспардың

сабақ жоспары

Топ атауы

Өткізілген күні

Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі – түпкі түрін сақтаған байырғы тіл.

Сабақтың мақсаты :

а) қазақ тілі туралы түсінік бере отырып, қазақ тілінің мәртебесін аяққа баспай қашанда биік ұстауға үйрету;

ә) Студенттердің бойына әдептілік,инабаттылық,қарапайымдылқ қасиеттерін қалыптастыру;

б) Сабақ барысында оқушыларды сауаттылыққа баулу,

Сабақтың түрі : жаңа сабақты игерту

Сабақтың әдісі : сұрақ-жауап,шығармашылық іздену

Сабақтың көрнекілігі : кеспе қағаздар, таблицалар

Пәнаралық байланыс : әдебиет, тарих

Сабақтың барысы :

а) Ұйымдастыру кезеңі :

Оқушылармен амандасу,түгелдеу,оқу құралдарын тексеру.Сыныптың тазалығына көңіл бөлу.Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

ә) Үй тапсырмасын пысықтау :

«Тіл - ұлттық белгі, халықтық мұра, дүние таным құралы» деген тақырыпта ой толғау жазғанын тексеремін.

б) Жаңа сабақты түсіндіру.

1-тапсырма. Мәтінді түсініп оқыңыздар

Қазақ тілі – түпкі түрін сақтаған байырғы тіл.

Қазақ тілі ғайыптан пайда болған жоқ және оқшау жаратылған тіл емес. Оның шыққан ататегі бар. Қазақ тілі түркі тілдері деп аталатын бәйтеректің аса бір ірі тармағына жатады. Бір негізден өрбіп, түркі ата тілінен тарағандықтан, әзірбайжан, балқар башқұрт, ғағауыз, қазақ, қарақалпақ, қарайым, қарашай, құмық, қырғыз, ноғай, өзбек, саха (якут), татар, тофалар, туба, түрік, түрікмен, ұйғыр, чуваш, хакас тілдері түркі тілдері деп аталады. Қазақ тілінің түркі тілдерімен туыстас болатын себебі ай, тәңір, көк, жер, су, тәрізді зат есімдер , бас, тіс, көз, қол, аяқ тәрізді дене мүше атаулары , ақ, қара, көк, сары, қызыл тәрізді сын есімдер,ондық, жүздік, мыңдықты білдіретін сан есімдер, бар, кел, жүр, ұш, отыр, тұр, жат тәрізді етістіктер, апа, қарындас, ата, келін, қайын т.б. сияқты туыстыұ атаулар ортақ болып келеді. Өмірлік мәні бар мұндай атаулар, әдетте, ауыс-түйістікке жатпайды, сондай-ақ олар түркі тілдерінің бір негізден, бір ата тілден тарағандығын, туыстығын көрсететін ең сенімді тілдік деректер болып табылады.

Туыстығы жағынан қарақалпақ, ноғай тілдері -қыпшақ диалектісі, сондай-ақ татар, қырғыз тілдері қазақ тіліне ең жақын тілдерге жатады. Туыстығы алыс саха, чуваш тәрізді тілдерді туыстығы өте жақын тілдердің деректерін салыстыру арқылы тіліміздің қандай көнелік белгілерді сақтағанын, дыбыстық, мағыналық жақтан қандай өзгерістерді өткергенін өз зерттеулерінде тіл мамандары айқындап береді. Ғылыми мәні зор болғандықтан , тілдердің туыстығына зерттеушілер ерекше көңіл бөледі.

Сонымен, түркі тілдерінің туыстығы олардфң лексикалық мағынасын, грамматикалыұ құрылысынан, дыбыс жүйесінен тән лексикалық, грамматикалық, фонетикалық өзгешеліктер де болады. Ондай өзгешеліктерді туыстар тілдердің деректерін салыстыру арқылы байқауға болады.

Басқа түркі тілдерінде (б), (ғ), (г) дыбыстары келетін орындарда қазақтар (у), (к), (қ) дыбыстарын қолданады: аба-ауа, тағ-тау, гелді- келді, ғырмызы- қырмызы.