Қазақша сөйлеуді үйрететін авторлық бағдарлама

Алматы облысы Талдықорған қаласы Абай атындағы №1 орта мектеп-гимназиясы

Мен қазақша сөйлей аламын!

(өзге ұлт өкілдеріне арналған тіл үйрену курсы)

Жетекшісі қазақ тілі пән мұғалімі

Досыкенова Алма Рахымберлиновна

Талдықорған қаласы

ТҮСІНІК ХАТ

Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде бірлік жолында азаматтық бірізділікті қалыптастыру үшін маңызды. Қазақ тілін білу – қазіргі әр қазақстандықтың өзіндік ерекшелігінің кепілі. Дәл осы идея қазақ тілін оқытудың тиімді әдістерін іздеу қажеттілігін туғызды.

Курста оқытудың басым әдісі – коммуникативтік тәсіл. Бұл тәсілді алуымның бірнеше себептері бар:

біріншіден, мақсатты тілдерді оқыту оқытылатын тілдің ауызекі сөйлеу нормасын меңгеруге бағытталған, сондықтан ең алдымен, тыңдалым мен айтылым дағдыларына көңіл бөлінеді; айтылымдағдысын дамыту арқылы жүзеге асырылады;

екіншіден, тілді оқыту грамматикалық ережелермен шектелмейді, яғни өзге тілді алғаш үйренушілерге «бастауыш», «баяндауыш», «морфология», «синтаксис» т.б. білу маңызды емес. Бала грамматикалық құрылымдарды білмей тұрып, оқу мен жазуды білмесе де сөйлей бастайды, тіпті сөйлемдерді де дұрыс құрайды. Ол жай ғана сөздерді айтады, сөздердің мағынасын түсінеді, айналасындағы адамдармен тілдесе бастайды. Уақыт өте келе оның сөздік қоры молаяды, қоршаған адамдардың басым бөлігі оны түсінетіндей деңгейде сөйлесе алады. Содан кейін ғана бала оқу мен жазуды үйренеді. Курста ана тілінен өзге тілді үйренудің негізі осында жатыр.

Мұндай оқытудың негізгі мақсаты грамматикалық құзыреттілікті қалыптастыру емес (сөз тіркестері мен сөйлемдерді сауатты құру, мезгіл шақтарын дұрыс қолдану, әр түрлі сөйлемдердің құру түрлерін білу), коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру. Сөзсіз, грамматикалық құзыреттілік маңызды, бірақ коммуникативтік тәсілдемеде грамматикалық ережелерді іс жүзіндегі қарым-қатынаста қолдануға негізделген.

Коммуникативтік құзыреттілік тілді әр түрлі мақсат пен функцияда қолдануды, әр түрлі сипаттағы және типтегі мәтіндерді құру, оқу және түсіну, шектеулі лексикалық және грамматикалық базасы болғанның өзінде әңгімеге араласуды қамтамасыз етеді.

Курс барысында тілдік құрылымдардың дұрыстығына емес, диалогты әрі қарай өрбіту нұсқасын ұғыну, жалпы коммуникативтік мақсатқа жету, өзгертіп айту дағдысын дамыту параметрлеріне назар аударылады.

Коммуникативтік оқытуда білім алушы тек қана тіл туралы білімді меңгермейді, сонымен қатар, мәдени-әлеуметтік компонентті де меңгереді: жыл он екі ай көлемінде жұмыс барысымен, оның ерекшелігімен, әр маусымдағы қажеттіліктермен, мерекелермен қатысты сөздік білімі, осылардың бәрі шынайы қарым-қатынастың жағдаяттарында сөйлеушімен өзара қарым-қатынас жасауға көмектеседі.

Айтылым - адамдар арасындағы тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлеу әрекетінің бір түрі. Өзіне таныс (отбасы, өмірі, оқуы туралы) тақырыптар бойынша өз ойын түсінікті етіп жеткізе отырып, қарапайым тіркестер мен сөйлемдер арқылы сөйлесе алады. Күнделікті өмірдің негізгі аспектілерін сипаттайалады. Ол – тілдік қарым-қатынас барысында адамның өз ойын жарыққа шығару үдерісі, өз сөзін екінші біреуге ұғынықты етіп жеткізу.

Қатысушы сөйлеу әрекетінің барлық түрлерін қамтитын - тілдесім арқылы қарым-қатынасқа түсе отырып, білімін жетілдіреді. Бағдарлама спиральді білім беру қағидатына негізделген. Яғни, тыңдаушыға ұсынылып отырған әдіс-тәсілдерде де оның дағдысын қайталау арқылы қалыптастыруға бағытталған. Ол әр маусымда жүргізілетін жұмыс түрлерімен , сөз , сөз тіркестерін байланыстыра отырып жаңа білімге жетелейді.

Әрбір сабақтың мазмұнына сай әдістер мен тәсілдері дұрыс таңдап, саралап, даралап оқыту ұсынылған. Оқушылардың қазақ тілін өз еркімен, ынтасымен қызыға, түсініп сөйлеуге, бірінің пікірін бірі қадірлеуге, өзіндік және өзара бағалауға, сөзді ойын арқылы жақсы меңгеруге, ауызекі дұрыс сөйлеуге үйрету мақсатында белсенді оқыту, коммуникативтік технология, интерактивті оқыту негізінде ұйымдастыру мен сын тұрғысынан ойлау жобасының стратегиялары қолданылған.

«Мен қазақша сөйлей аламын!» курсының жұмыс жоспары

Тақырыбы

Уақыты

Үйренетін сөздері

Қолданылатын әдістері

Күтілетін нәтиже

Бағалау парағы

Үй тапсырмасы

«Мен қазақша қанша сөз білемін?» өзіндік бағалау сабағы

1-апта

Сәлем! Мен қазақша ------- сөз білемін. Сен қанша сөз білесің? Ооо, өте жақсы! Керемет! Маған үйретесің бе? Рахмет! Сау болыңыз!

1.Оқушылардың қазақ тілінде өздері білетін сөздерін жаздырту; 2. Жазған сөздерін оқыту (сауатты оқуға көңіл бөлу керек); 3. Берілген дайын сөздер мен сөйлемдерге білетін сөздерін қосқызып, диалог құрастырып, бір-бірімен сөйлету.

Жаттығу жұмысы оқушының айтылым дағдысы қалыптасқанша жаттығу

1. Оқушылар өздері қазақ тілінде білетін сөздерін жазу арқылы деңгейлерін анықтайды. 2. Өздері білетін сөздерін сауатты оқиды 3. Берілген сөздер мен сөйлемдер арқылы білетін сөздерін қолдандыру

«Мен бүгінгі сабақта қанша сөз үйрендім?» шығу парағында оқушылар берілген дайын сөздермен бірге достарының айтқан сөздерінен үйренгендерін жазады.

1.Жаңа сөздерді жаттау 2. Отбасы мүшелерімен жаңа сөздерді қайталау мақсатында сөйлесу

«Тіл үйрену қиын емес» тренинг сабағы «Күз» тақырыбымен

2-апта

1. Сәлеметсіз бе? Амансыз ба? Қалыңыз қалай? Рақмет, жақсы. Қайырлы күн! Қайырлы кеш!

2. Оңай, тез, жылдам, оңай айтылады, тез жатталады, жылдам айтамын

3. Күзгі уақыт, сарғайған жапырақтар, сабақ басталды, сыныптастарым, ауа райы, жаңбыр, күн шықты, жел соқты

1. «Есіктегі тапсырма» әдісі. Оқушылар есіктегі стикерде жазылған сөздердің бірнешеуін алады да қажеттісін ғана қолданады. Мысалы, «Қайырлы күн» немесе «Сәлеметсіз бе?» сөздерін қолданады,ал «Қайырлы түн!» сөзі қолданылмайды. Егер оқушы қолданған жағдайда оны түсіндіруін сұраймын. 2. «Оңай, тез, жылдам, оңай айтылады, тез жатталады, жылдам айтамын» сөздерін оқушылармен бірге оқимыз, аударамыз. Оқушылардың тілі жаттыққанша бірнеше қайтара айтқызамын. 3. Стол үстіндегі карточкада жазылған жаңа сөздер мен сөз тіркестерін аларда оқушылар міндетті түрде «Оңай, тез, жылдам, оңай айтылады, тез жатталады, жылдам айтамын» деген сөздерді қайталау керек. Міндетті. 4. Карточкада берілген сөздерді аударады. Тақырыпты анықтайды. Өздері осы тақырыпқа қатысты қандай сөз білетіндерімен бөліседі. Оны тақтаға жазып қоямыз. 5.Барлық сөздерді пайдаланып қысқаша мәтін құрастырады. Диалогпен өзара әңгімелеседі

Оқушылар ойнау арқылы сөзді тез үйренеді. «Оңай, тез, жылдам, оңай айтылады, тез жатталады, жылдам айтамын» сөздерін айта алады, сауатты жаза алады және қолдана алады. Кез келген жаңа сөзді жаттарда осы сөздерді қайталауға дағдыланады Күз мезгіліне қатысты берілген сөздермен қоса өздерінің білетін сөздерімен бөліседі. Карточкада берілген сөздерді аударады. Қысқаша мәтін құрастырады. Мәтіннің әр сөйлеміне сұрақ қоя отырып, диалогқа құрайды.

1. «Мен үшін не оңай айтылды, не тез жатталды, не жылдам айтылды? » деген сұраққа жауап береді

1. Жаңа сөздерді қайталау; 2. ПОДКАСТИНГ міндетті түрде « Күзгі уақыт, сарғайған жапырақтар, сабақ басталды, сыныптастарым, ауа райы, жаңбыр, күн шықты, жел соқты» сөздерін қолдану керек.

«Күздің көркі»

3-апта

1.Ары жүр, оңға жүр, солға жүр, баспа, алға жүр, аяғыңды бас

2.Таңертең, күндіз, кешқұрым, жер, түнде, алтын, күміс, ағаш, орман, жапырақ, суық, жылы

Сабақ «Мина» әдісімен басталады. 1.Оқушылар келмес бұрыс аудиторияның еденіне алдыңғы өткен сабақтағы сөздер жапсырылған стикерлер тасталады. 2.Оқушылар сабаққа келгенде қолдарына «.Ары жүр, оңға жүр, солға жүр, баспа, алға жүр, аяғыңды бас» деген сөздерді орысша аудармасымен беремін. Оқушылар оның орысша аудармасына қарайды, бірақ қазақшасын ғана айту керек. 3. Оқушылардың біреуін ортаға алып шығып, көзін байлаймыз. Ол жерде жатқан стикерді баспай белгіленген жерге өтуі керек. Оған оқушылар қолдарында екі тілде жазылған қағаз арқылы ғана көмектеседі. Егер оқушы стикерді басып керсе, онда сол стикерде жазылған сөздің аудармасын айтады немесе сөйлем құрастырады (бірнеше рет қайталанады) 4. Подкастингтерінің қорытындысы айтылады. Үздік жұмыс көрсетіледі. Талданады. 5. Оқушыларды жұптастырып жаңа сөздерді бөліп беремін. Оқиды, аударады, сөйлем құрастырады. Тексеремін. Дұрыс болған уақытта өзге жұптарға түсіндіруге рұқсат алады. 6. Шеңбер бойынша барлық оқушыға «Сен білесің бе?» әдісі бойынша айтып шығады.

1.Оқушылар «.Ары жүр, оңға жүр, солға жүр, баспа, алға жүр, аяғыңды бас» деген сөздерді ойын барысында қазақша айтуға дағдыланады. 2.Жұппен жұмыс арқылы жаңа сөздерді талдайды, мағынасын ұғады, қолдана алады. 3. «Сен білесің бе?» әдісі арқылы жаңа сөздерді қолданады, түсіндіреді, айту дағдысы қалыптасады.

«Мен үйренген жаңа сөздер» үйренген сөздерін ауызша айтып береді. Қай оқушы көп айтса, сол жеңімпаз.

ПОДКАСТИНГ міндетті түрде «Ары жүр, оңға жүр, солға жүр, баспа, алға жүр, аяғыңды бас, таңертең, күндіз, кешқұрым, жер, түнде, алтын, күміс, ағаш, орман, жапырақ, суық, жылы» сөздерін қолдану керек.

Күздің ерекшеліктері

4-апта

1.Сіз күздің ерекшеліктерін білесіз бе? 2.Күз несімен ерекше? 3.Сіз күз айын жақсы көресіз бе? 4. Күз ай Сізге несімен қызықты? 5. Күзде құстар неге жылы жаққа ұшады? 6. Сіз жылы жаққа керткен құсты көрдіңіз бе?

Сабақ «Сұрақтар аллеясымен» басталады. Оқушылар сұрақтар ілінген жолмен жүреді. Оқиды. Өздері түсінген сұрақты таңдап алады. Ол сұрақтың орысшасын айтады. Сұраққа қазақша жауап дайындайды. Ғаламтор, кітап, сөздіктерді пайдалануға рұқсат беріледі. Сұрақты тапсырмған соң, басқа сұрақты алады. Уақыт біткенше көп сұраққа жауап беруге тиіс

Оқушылар өздері таңдаған сұраққа жауап беруге тырысады. Алдыңғы өткен сабақтағы сөздерді пайдаланады. Өзге де ресурстардан ақпараттарды пайдаланып, сөйлей алады.

«Мен бүгін неше сұраққа жауап бердім?» өзіндік саралау жүргізеді

ПОДКАСТИНГ – интервьюде міндетті түрде «1.Сіз күздің ерекшеліктерін білесіз бе? 2.Күз несімен ерекше? 3.Сіз күз айын жақсы көресіз бе? 4. Күз ай Сізге несімен қызықты? 5. Күзде құстар неге жылы жаққа ұшады? 6. Сіз жылы жаққа кеткен құсты көрдіңіз бе?» сұрақтарын қолдану керек.

Күздегі менің жұмыс жоспарым

5-апта

Ерте тұрамын, түсте сабақтан қайтамын, сабаққа дайындаламын, сабақ оқимын, үй шаруасына көмектесемін, күзгі бақта қыдырамын, достарыммен ойнаймын, ата-анама көмектесемін

Жеке таныстырылым жасайды.

Барлық сөздерді қолдануға талпынады.

«Маған ұсынылған сөздердің нешеуін мен пайдаландым?» сұраққа жауап беру керек.

«Ерте тұрамын, түсте сабақтан қайтамын, сабаққа дайындаламын, сабақ оқимын, үй шаруасына көмектесемін, күзгі бақта қыдырамын, достарыммен ойнаймын, ата-анама көмектесемін» сөздерін қатыстырып, мәтін құрау

«Алтын күз» мерекесі

6-апта

Алтын күз, кұз кереметі, күз патшайымы, жемістер мерекесі

«Қабырғадағы рөл» стратегиясы бойынша жұмыс. Қабырғаға «Алтын күз!» мерекесінен суреттер ілінеді. Оқушылар өздері таңдаған суреттерін алып, оның астына кішігірім мәтін жазып, әсемдеп, қайта іледі.

Оқушылар өздері таңдаған сұраққа жаңа сөз тіркестерін пайдаланып, мәтін құрастыра алады

«Мен қызықты мәтін таптым!» айдарымен өзге оқушылардың еңбегінен қызықты мәтін іздеп табуы керек

Өткен сөздерді толықтай қайталап келеді.

Қайталауға арналған тапсырмалар

7-апта

Оқушылар осы уақытқа дейін үйренген сөз, сөз тіркестері мен сұрақтары

Оқушылар осы уақытқа дейін үйренген 60 сөз бен сөз тіркесін және 10 сұрақты қаншалықты меңгергендіктерін көрсетеді. Оны тексеру үшін олар жұппен жұмыс жасайды. Бір-біріне сұрақтар қою арқылы білгендерін айтып шығады, толықтырады, тексереді. Дайын болған уақытта топ алдына шығып сұрақтарына жауап береді. «Кім жылдам?» стратегиясын қолданамын

Оқушылар өздері үйренген сөздерін толық айтып шығады.

Сұрақтарға жауап бере алады.

Үйренген сөз тіркестерін дұрыс қолдана алады

«Мен не үйрендім?» өзіндік бағалау парағы бойынша жұмыс

Өткен сөздерді толықтай қайталап келеді.

Күзгі демалыс

8-апта