Қазақтың халық әндері мен күйлері бойынша концерт сабағы

Қазақтың халық әндері мен күйлері

Лекция – концерт

Мақсаты:Сонау ата – бабаларымыздан ғасырдан – ғасырға жалғасып, бізге жеткен халық мұрасын, халық қазынасын, өз халқымыздың ұлттық өнері – ән-күй өнерін балаларға насихаттау, оларды тыңдату арқылы оның құдіретін түсініп, құрметтей білуге баулу.

Ән және күйдің жүргізішілердің шағын баяндамасы.

Әр ән мен күйдің шығу тарихына тоқталып, оны орындау.

Сахна домбырашылар ансамблінің орындауында Құрманғазының «Балбыраун» күйімен ашылады.

Сахнаға екі жүргізуші (Аманат пен Айгерім) күлімдеп екі жақтан шығады.

Бірінші жүргізуші:

Жаксы әң мен жас баланы желпігендей,

Соғатын даламызда еркін желдей.

Бақырып жылағанын қоя салып,

Тәтті әннің ырғағына сылқылдайды.

Жақсы әнге аққан бұлақ сылқылдайды,

желпініп баржануартың тыңдайды.

Жаңғырып Алатаудың асқар жүзі,

Қыз – қырқын буындары былқылдайды.

Екінші жүргізуші:

Домбыра үйде тұрған топқа келді,

Ағызып аңыратып күйден селді.

Сөзімнің нәзік жерін дәл тапты да,

Қосылып бұлбұл үнге жосып берді.

Айгерім: Құрметті балалар! Концертімізге қош келдіңіздер! Бүгінгі лекция – концертіміз «Қазақтың халық әндері мен күйлері» деп аталатындықтан, сіздерге ән мен күй жайлы азғана мәлімет бере кетуді жөн көрдік.

Ән мен күй – біздің ата-бабамыздан мұра болып қалған төл өнеріміз. Қазақтың халық музыкасы. Ғасырдан – ғасырға, заманнан – заманға ауызекі түрде таралып, сақталған ең бір бай және көне тарихтың талқысынан сүрінбей өткен өміршең туындыларда талай дәуір ұрпақтарының бір-бірімен жалғасқан тарихының ізі жатыр.

Халықтың арман-аңсары, мақсат-мұраты, күйініші мен сүйініші,болашаққа аманаты бәрі-бәрі сол айнаның бетінде. Көшпелі өмір салтымен байланысты және ауызекі дәстүрде дамып, атадан балаға сабақтасып келе жатқан әншілік-күйшілік өнеріміз – ежелгі заманның көне ескерткіші.Ұлттық музыка мұрамыз эволюциялық өзгерістер үстінде рухани мәдениеттің негізін құрап, екі салаға бөлінеді. Олардың бірі – ән де,екіншісі – күй өнері. Бұларда адамның тұрмысы мен салт-санасы, өткендегі өмірі жайлы толғаныстары, болашақ туралы арман – қиялдары жарқын дашынайы бейнеленеді.

Қазақ халқы көзі танымайтын, қолы жазуды-сызуды білмейтін кездің өзінде-ақ әні мен күйін рухани азық етті. Бір жерден екінші жерге,жайлаудан қыстауға көшіп- қонып жүріп те,олар ердің басына іліп алған домбырасымен кез-келген уақытта: ат үстінде күй шертіп,ән шырқай білген. Үлкен-кіші бас қосқан жиын-тойларда ән айтып,күй тарту – сонау ғұндар мен сақтар заманынан бергі қазақ елінің ежелден келе жатқан ата дәстүрі.

Қазақтың музыкалық мұрасының үлкен бір саласы – ән мәдениеті. Халық әндері тарихи және қалыптасқан дәстүрлердің негізінде бір ұрпақтан екінші ұрпаққа жалғаса отырып, біздің дәуірімізге жетті. Халық ауыз әдебиетіндегі ғасырлар бойы халықпен бірге жасасып,ауыздан ауызға таралып келе жатқан тарихи және әдеби мұрамыздың бірі – халық әндері. Осы халық әндерінде біздің ұлтымыздың рухы, өткен жолы, туған тарихы жатыр. Өнердің ең жоғарғы түрі – халық өнері, яғни мыңдаған жылдар бойы мұқалмай, сыны қашпай, қаз қалпында келе жатқан халықтың асыл мұрасы. Ән – сезімнің кейбір кезеңдерін сыртқа шығаруда адамның табиғи құралының бірі. Халық әндерінің тартымды келетіні – жүрегіне қона қалатыны, олардың баста өнер қуу мақсатында шықпай, табиғилық жағының басым болуында. Осы күнге дейін музыкалық тәжірибесі мол құлағымыз жаңа шығарманы тыңдап отырғанда, бейтаныс әуен тынысы ішінен бір халық әнін ести қалса, біраз уақыттан бері көрмеген,кездеспеген жақын досының төбесі көрінгендей сезім пайда болады. Өйткені, сол ән тақырыбы есіңе сан алуан уақиғаларды түсіреді. Ол ән –көркемөнер жасаймын деген алдын ала сызылған жоспар бойынша шыққан емес, өмірдің, табиғаттың өз туындысы. Халық әндерінің үлкен қазы

Осындай халық әндерін басқа халық өкілдері де дәріптеген. Мұны қазақ халқы әндерін зерттеген Потанин, Савычев, Рыбаковтардың шығармаларынан, Затаевичтің «Қазақтың мың бір әні» кітаптарынан көруге болады.

Кейбір халық әндері белгілі бір оқиғаға байланысты туады. Халық өміріндегі елеулі оқиғаларға, тарихи әлеуметтік жағдайларға байланысты туған шығармаларды тарихи әндер дейді. Мұндай әндердің кең тараған түрі – «Елім - ай» әні. Бұл әнде жоңғар шапқыншылығының бейбіт өмір сүріп отырған қазақ елін 1723 – 1728 жылдары өз жерінен қуып, бостырып жібергендігі айтылады. Елінен жерінен қуылып, босып бара жатқан халықтың ауыр мұң-зары осы «Елім – ай» әнінде бейнеленген.

Бірінші жүргізуші: - Енді осы «Елім-ай» әнін мектебіміздің «Хор» ұжымының орындауында тыңдаңыздар.

Екінші жүргізуші: - Күй – ғасырлар бойы қалыптасқан халықтың асыл мұрасы. Оның өміршеңдігінің өлшемі уақыт талғамайды. Күй өнері ұрпақ арасындағы сабақтастықтың алтын арқауы іспеттес. Күй өнерін ата- бабаларымыз мәңгі өлмейтін рухани мұра етіп, ұрпақтан – ұрпаққа сарқылмас қазына ретінде қалдырған.

Күй – бағдарлы мазмұны бар, көркемдігі жоғары аспаптық жанр. Онда табиғат құбылыстары, аңыз – ертегілер, тарихи оқиғалар, халық мерекелері, жан-жануарлар мен адам сезімдері, т.б. құбылыстар суреттеледі.

Күйлер тақырыбы мен мазмұнына қарай аңыз, тартыс, тарихи, арнау, лирикалық, психологиялық күйлер болып жіктеледі.

Күй өнерінің негізгі бастауы – халықтық күй үлгілері.