Қазақтың ұлттық ою-өрнектері туралы 9 беттік таныстырылым

Қазақтың ұлттық ою-өрнектері

Дайындаған: Асыкбаева Айзада Бишеновна

Қазақтың ұлттық ою-өрнегі - қазақ жерін мекендеген көшпелі тайпалар өнері әсерімен ғасырлар бойы қалыптасып, белгілі бір жүйеге келген ою-өрнек түрлері. Қазақтың алғашқы ою-өрнек үлгілері Андронов мәдениеті мен байырғы сақ, гұн, ұйсін өнері мұраларынан геометриялық, зооморфтық (жан-жануарлардың табиғи және фантастикалық бейнелері), өсімдік пішіндес өрнек пен қиял-ғажайып ою-өрнектер (аспанның, жердің символы) ретінде кездеседі.

Қазақтың ұлттық ою-өрнегі

Олар негізінен малгершілік, саятшылық, әдет-ғұрып, үй іші жабдықтары мен сән-салтанат бұйымдарын, батырлық қару-құралдарын әсемдеуге қолданылған. Тартымды жасалып, биязы көркемделген өнердің көне мұралары (алтын, күміс бұйымдар, ағаштан қыштан, өнделген теріден жасалған ыдыстар, түкті кілемдер мен кестелі заттар т.б.)

Малға, малдың денесіне, ізіне байланысты өрнектер: айыртұяқ, арқар мүйіз, атерін, қошқармүйіз, тайтұяқ, түйетабан, омыртқа.

Аңға, аңның денесіне, ізіне байланысты өрнектер: бөрікөз, бөріқұлақ,итемшек, иттабан, иттіс.

Құрт-құмырсқаларға байланысты өрнектер: алақұрт, жұлдызқұрт, көбелек, құмырсқа, құмырсқа із.

Құстарға байланысты өрнектер: қазмойын, қазтабан, құсқанат, құсмұрын.

Жер, су, өсімдік, гүл, жапырақ, бұтақ бейнелі өрнектер: ағаш, бітпес, гүл, жапырақ, жауқазынгүл, ирек, ирексу, өткізбе, райхангүл, су, үзілмес, үшжапырақ, шиыршық. Қару-құралдарға байланысты өрнектер: айбалта, айыр, балдақ, балта, қармақ, шынжыр. Геометриялық фигуралар тектес өрнектер: қосдөңгелек, қостұмарша, төртқұлақ, тұмарша, сүйір. Көк әлемінде байланысты өрнектер: ай, жарты ай, кемпірқосақ, айшық, жұлдыз, күн, шұғыла

« МҮЙІЗ » — қазақ оюының ең көне мәнері. Ою-өрнектің

бұл элементі мүйізді мегзеуден шыққан. «М ү йіз» ою-өрнек кейде

ұсақ, кейде ірі болып келеді. Ұсақ ағаш, сүйек, мүйіз сияқты

нәзік қолөнер саласында қолданады. Ірі түрлері сырмақ, текемет,

алаша, кілем, сәулет өнерінде сан түрлі мәнерде қолданылады.

Мүйіз элементтері «аймүйіз», «қосмүйіз», «сыңармүйіз», «сынықмүйіз», «қырықмүйіз», «маралмүйіз», «еркешмүйіз», «қошқармүйіз» т.б. түрлерге бөлінеді.

«Мүйіз» өрнегі үй жиһаздарында (кілем, сырмақ, текемет, алаша, көрпе, түскиіз, шымши), тұрмыстық заттарда (саба, шанаш, күбі, оқшантай, торсық, сандық т.б.),

сондай-ақ қару-жарақтарда (қынап, оқшантай, торсық, садақ), киім-кешек, ат әбзелдерінде (ертоқым, айыл) қолданылады, жалпы бұл элементтің қолданбайтын жері жоқ десе де болады.