Қиын дыбыстарды түзетуге арналған қысқа жоспар

АЛҒЫ СӨЗ

Қазіргі таңда балалар арасында дыбысты дұрыс айта алмау жиі кезедеседі. Әдетте ысқырық дыбыстар ([С], [З]), ызың дыбыстар ([Ш], [Ж]), үнді дауысссыздар ([Л], [Р]) және кейбір төл дыбыстары бұзылады.

Мектепке дейінгі кезең - бала тілінің қарқынды дамып және толыққанды қалыптасатын кезеңі. 5-6 жаста бала барлық дыбыстарды толық айта алуы керек. 4 жастан жоғары [С], [З] және [Ш], [Ж] дыбыстары, 5 жастан жоғары [Л] және [Р] дыбыстары қалыптасады. Дыбысты дұрыс айта алмауды өздігінен түзеліп кетеді деп күтіп жүруге болмайды. Олар керісінше өте күрделі бұзылысқа айналуы мүмкін. Сонымен қатар, кез-келген тіл кемістігі баланың өз құрдастарымен және үлкендермен еркін қарым-қатынасқа түсіуін шектейді және мектептегі үлгеріміне де кері әсер етеді.

Ұсынылып отырған кітапта дыбысты машықтандырудың барлық кезеңдері қамтылған. Әр қойылған дыбыс бірінші буында, кейін сөзде машықтандыралады. Дыбысты толық машықтандыру үшін әр дыбысқа байланысты сөз тіркестері, сөйлемдер, сөзұйқастар, тақпақтар және мәтіндер беріледі. Сондай-ақ, қосымша мақал-мәтелдер және жаңылтпаштар да келтірілген. Логопедиялық жұмыстың өте маңызды бөлімі - дыбыстарды ажырату (дифференциация) кезеңдеріне де тапсырмалар бар.

Артикуляциялық жатығулар − дыбыс бұзылуын түзетудегі ең негізгі бөлігі. Жұмысқа кіріспес бұрын, міндетті түрде айнаның алдында 10-15 минут артикуляциялық жаттығу жасалыну керек. Бұл өз кезегінде, баланың тілін жаттықтырып, түзету жұмысының тез әрі өнімді болуына әсер етеді. Оқу құралында әр топтағы (ысқырық, ызың және үнді дауыссыз дыбыстар) қиын дыбыстарға арналған артикуляциялық жаттығулар жеке-жеке берілген.

Р.Е. Левина, Г.А. Накашина, Р.М. Боскис Г.А. Каще және т.б. зерттеушілер дыбыстаудың бұзылуын түзетпес бұрын, фонематикалық қабылдауын дамытуға көп көңіл бөлген. Яғни баланың тілдік дыбыстарды қабылдап, ажырата білу қабілеті.

Фонематикалық қабылдау - тілдің жалпы бұзылуын түзету жүйесіндегі негізгі кезең. Дыбысты толыққанды ажырата білмей, дұрыс дыбыстау мүмкін емес. Сол себепті де, бұл кітапта дыбыс бұзылуын машықтандаруда қолданылуы тиіс фонематикалық қабылдауды және фонематикалық есту қабілетін дамытатын ойындар жинақталды. Әр дыбысқа бөлек-бөлек ойындар берілді. Бірақ бұл ойындардың барлығы әр дыбысты машықтандыруда қолданылуы керек. Яғни ең алғашқы берілген [С] дыбысын машықтандыруда берілген фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған "Дыбысты ұстап ал" ойыны барлық дыбыстарды машықтандыруда қолданылуы керек. Осылай, ойын түрлері баланың дыбысты меңгергеніне байланысты күрделене береді. Ең күрделі әрі қортындылаушы "Ойлан, тап!" ойыны [Р] дыбысын машықтандыруда берілген. Яғни, осы кітап бойынша әр дыбысты машықтандырудың соңғы фонематикалық қабылдауды дамытуға арналған ойыны "Ойлан, тап" болса, ал ең бірінші "Дыбысты ұстап ал" ойыны болу керек.

Маман кітапта жинақталған барлық фонематикалық ойындарды меңгеруі керек. Себебі бала тек [Р] дыбысын айта алмаса, сол дыбысқа байланысты берілген тапсырмаларды орындаумен қатар, басқа дыбыстарды машықтандырудағы фонематикалық ойындарды да меңгергені дұрыс болады.

Кітапта балаға қызықты болсын деп, әр дыбысқа байланысты берілген фонематикалық қабілетін дамытушы ойын ережесін бір кейіпкер келіп түсіндіреді. Кейін дыбыстарды ажырату (дифференциация) кезеңінде жұп дыбыстың ережесін түсіндірген кейіпкерлерге берілген суреттерді ережеге сәйкес өзара бөліп беру керек. Белгілі бір дыбысты толық машықтандырмай, дыбыстарды ажырату бөліміне кіріспеген дұрыс.

Кітапты логопед мамандары, балабақша тәрбиешілері, бастауыш сынып мұғалімдері және ата-аналар пайдалана алады.

Ысқырық дыбыстар

Ысқырық дыбыстарға арналған артикуляциялық жаттығулар

Берілген жаттығуларды айнаның алдында отырып жасаңыздар. Әр жаттығуды бірден онға дейін санап, дұрыс жасауын қадағалаңыз!

Жымию

Тістерін көрсетпей, ерінді қатты созып жымию.

Сыбызғы

Тістер қабысулы. Ерінді дөңгелетіп, алдыға шығару.

Қоршау

Жымию. Тістер көрініп тұрады. Еріндерді осы қалыпта ұстап тұру.

Сағат

Ауызды ашу.

Жіңішке тілдің ұшын кезекпен еріннің шеттеріне апару. (Тілдің ұшын оңға-солға қимылдату)

Тіс тазалау

Ауызды ашу. Алдыңғы тістерді іш жағынан тілдің ұшымен бірінші жоғарғы жағын, сосын төменгі жағын «тазалау».

Құрт

Ауыз жабық.Тілдің ұшын кезекпен екі ұртына апарып тіреу.

Әткеншек

Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына және төменгі тістің артына көтеру.

Көпір

Ауызды ашу. Тілдің ұшын төменгі тістің артына тіреп,"көпір" жасау.

Жылан

Ауызды ашу. Жіңішке тілді алдыға шығарып, ұстап тұру.

Бояушы

Ауызды ашу. Тілдің ұшын алдыға, артқа апарып таңдайды «бояймыз».

[С] дыбысын машықтандыру

[С] дыбысының артикуляциясы

Ерін жымиып тұрады. Тістердің арасы шамамен 1 мм ашық. Тілдің ұшы төменгі тістерге тіреліп тұрады. Тілдің ортасы көтеріңкі, ортасында

жырашық болады, сонымен ауа жолы шығады. Тілдің бүйір жақтаулары жоғарғы азу тістерге тиіп тұрады. Жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрынға баратын ауа жолын жабады, дыбыс перделері ашылады.

1. Жылан оқиғасы

Ертеде орманда бір жылан өмір сүріпті. Ормандағы жануарлардың барлығы одан қорқады екен. Сол себепті де оның достары болмапты. Жалғыздықтан әбден зеріккен жылан, өзіне дос іздемекші болып сапарға шығады.

Жылан "Ссссс" деп ысылдап ұзақ жол жүрді. Ешқандай жануар онымен достасуға батылы жетпейді екен.

Жылан не істейді?

Ысылдайды...

Қалай ысылдайды екен?

Сссс...

Көңіл-күйі түсіп келе жатқан жыланның алдынан, бір топ дауысты әріптер шыға келеді. Жылан оларға ормандағы жануарлардың одан қорқатындығын айтып, өзіне дос іздеп жүргендігін айтады. Ал дауысты әріптер жыланнан еш қорықпайтындықтарын, онымен достасуға дайын екендіктерін айтады.

Дауысты әріптер ән айтқанды жақсы көреді екен. Әрқайсысы әртүрлі дыбыстар шығарады екен. Олар жыланға өздерімен бірге ән айтуын өтініпті. Сөйтіп олар бірге достасып, ән салады. Олардың әндерін біз де қайталайық:

СА-СА-СА

СӘ-СӘ-СӘ

СЫ-СЫ-СЫ

СЕ-СЕ-СЕ

СО-СО-СО

СӨ-СӨ-СӨ

СҰ-СҰ-СҰ

СІ-СІ-СІ

СУ-СУ-СУ

СҮ-СҮ-СҮ

2. [С] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр.

[С] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• сай

• су

• сын

• сен

• сан

• сол

• сән

• сел

• сап

• сым

• сәт

• сүт

3. Фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған ойын.

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Мысалы [Ж] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты іздеу" (41 бет) ойынын [С] дыбысын толық машықтандыру үшін бала меңгеруі керек.

Бұл - Сәуле. Сәуле бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Сәуленің дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

Менің саған ұсынатын ойыным "Дыбысты ұстап ал "деп аталады.

а) дыбыста:

Мен қазір саған әртүрлі дыбыстар айтамын, сен [С] дыбысын естігенде қолыңды соғуың керек. Дайынсың ба? Бастаймыз.

Тапсырманы асықпай, әр дыбысты анық айтыңыз.Берілген тасырмадан бөлек те дыбыстарды айтуларыңызға болады.

К Т С М Т С Н С

Н С Д К С Б П С С

К С Т Л Ғ С П Н С Қ

К Б Қ С М Х С

Т С С К П С С

С С Т Ғ С П С Қ

ә) буында:

Дұрыс! Енді осы ойынның басқа нұсқасын ойнап көрейік. [С] дыбысын буында (дауысты дыбыспен бірге) кездескен кезде ұстап алуың керек.

ПА СИ ЛО ТЕ СЕ ДА СИ

ПЕ СА ТО СҮ МӨ КЕ СЫ

АП ҰС ОС ЕН ЫТ ІС ӘС

ГА ЛО СИ МА СЕ СИ

НА СУ ТО СҰ ТІ КЕ СЕ

АҚ ҰС ОС ЕМ ЫТ ӘС ІС

б) сөзде:

Жарайсың! Енді осы ойынның күрделі нұсқасын ұсынамын. Егер сөзде [С] дыбысы кездессе қолыңды соғуың керек.

АЛМА САБЫН КҮН АСТЫҚ ОРМАН ҚАМЫС

НАН ЕСІК БАЛА ҚАСЫҚ БАС ДОП САП

КЕСЕ ПІЛ ТАС ҮЙ САПА КЕНЕ СӨМКЕ ТҮТІН

4. [С] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді қайталау. [С] дыбысын созып, анық айту.

Тапсырманы орындағанда бала жалығып кетпеу үшін қосымша ойындар беруге болады. Мысалы пазл, мозаика және т.б. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

а) [С] дыбысы сөз басында ашық буынды болып келетін сөздер.

• Са-са -саты

• Са-са - самай

• Сә-сә- сәби

• Са-са - сабақ

• Са-са - сақина

• Сә-сә- сәлем

• Са-са - сабын

• Са-са - саябақ

• Сә-сә- сәуір

• Са-са - садақ

• Са-са - саяхат

• Сө-сө- сөре

• Са-са - сағат

• Сы-сы- сынық

• Су-су - сурет

• Са-са - салат

• Сұ-сұ - сұрақ

• Сү-сү - сүйек

б) [С] дыбысы сөз басында бітеу буынды болып келетін сөздер.

• Сау-сау - сауда

• Сый-сый- сыйлық

• Сәу-сәу - сәуле

• Сан-сан - сандық

• Сым-сым - сымбат

• Сөм-сөм - сөмке

• Сал-сал - салмақ

• Сұқ-сұқ - сұқбат

• Сөй-сөй - сөйлем

5. [С] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: маса, таса, ақсақал

а) [С] дыбысы сөз ортасында ашық буынды болып келетін сөздер.

• маса

• отбасы

• кеңсе

• кісі

• таса

• тасымал

• кесене

• мәсі

• ақсақал

• кесе

• мәселе

• түсінік

б) [С] дыбысы сөз ортасында бітеу буынды болып келетіндер сөздер.

• мақсат

• маусым

• есек

• есік

• мысал

• мысық

• төсек

• есім

• тоқсан

• қасық

• әсем

• мүсін

• асық

• есеп

• бесік

• тесік

6. [С] дыбысымен тұйық буындарды айту.

АС-АС-АС

ӘС-ӘС-ӘС

ОС-ОС-ОС

ЕС-ЕС-ЕС

ҰС-ҰС-ҰС

ҮС-ҮС-ҮС

ЫС-ЫС-ЫС

ІС- ІС-ІС

7. [С] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр.

[С] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• бас

• дос

• бес

• тас

• қыс

• түс

• қас

• мыс

• тіс

8. [С] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Дыбысты толық машықтандыру үшін, дыбысты көп қайталауымыз керек. Төмендегі тапсырмадағы [С] дыбысы кездесетін сөздің буынын 3 рет қайталап барып, сөзді айтып жаттығайық.

• ас-ас-ас-аскөк

• бас-бас-бас-баспа

• ұс-ұс-ұс-ұста

• ас-ас-ас- аспап

• бас-бас-бас- бастық

• әс-әс-әс-әскер

• ас-ас-ас- аспан

• қас-қас-қас-қасқыр

• кес-кес-кес-кесте

• ас-ас-ас- астық

• нұс-нұс-нұс-нұсқа

• үс-үс-үс-үстел

9. [С] дыбысы сөздің соңында келетін сөздерді қайталау.

Бұл тапсырма арқылы баланың дыбысты естуін дамытуымызға болады. Ол үшін бір сөзді оқисыз, бала сөзбен бірге, [С] дыбысы бар буынды 3 рет қайталап айтуы керек. Егер өздігінен айта алмаса, көмектессеңіз болады.