Қошқар ата мен Еспенбет әулие қорымындағы таңбалар

Қошқар ата мен Еспенбет әулие қорымындағы тастағы таңбалар

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Маңғыстау облысы, Қошқар ата қорымындағы таңбаларды зерттей отырып, мағыналарын ашу, ел игілігіне жарату;

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы Бұрын беймәлім, халыққа белгісіз, таңбалар тарихын ашу;

Ғылыми жобаның өзектілігі Зерттеу жұмысы туған жерді, өңірді тануға септігін тигізеді. Қазір Елбасының мемлекеттік бағдарламасының барлығында бұл жай сөз болады. Жастарды патриотизмге туған өлкесінің тарихын, мәдениетін білуге тәрбиелеуде, отандық сезімді жоғары ұстауда мұндай тақырыптардың мәні ерекше. Тақырыптың өзектілігі де осы мақсаттан туындайды.

Зерттеу жұмысының кезеңдері:

1-кезеңі Тақырыпқа қатысты әдебиеттермен, қорымдармен танысу. Тастағы таңбалар туралы мәлімет жинау.

2-кезең өлкенің тас өнері, оны тудырған тұлғалардың шеберлігі туралы музейден, архивтен экспонаттарды қарау;

3-кезең жиналған материалдарды жүйелеп жазып шығу.

Зерттеу жұмысының болжамы: Тастағы таңбалар сыры әлі де ашылып болған жоқ. Жырақтағы қорымдарда әлі де беймәлім таңдалар бары анық. Соларды іздеп тауып, өз жұмысымда сырын ашамын деген ойдамын.

Қорытындысында жазылған жайлардың түйіні айтылады.

КІРІСПЕ

Маңғыстау-ашық аспан астындағы мұражай. Өлкемізде ескерткіштердің өте көп екендігін ұстаздарымнан естідім. Тастағы таңбалар- бізге ата-бабамыздан қалған аманат. Кейбіреулерінде аманат сөз де жазылыпты. Тастағы жазулар көбі араб, парсы, көне түркі тіліндегі әріптермен жазылған. Біз ол жазуларды оқи алмағанымызға өкіндік. Мен бұрын тастағы таңбаларды зерттеп көрген емеспін. Ескі молаларды аралауға қорқатынмын. Алғаш рет Қошқар ата қорымына барғанда бірнеше таңбаларды көрдім. Мен ол жерден көптеген тастағы таңбалардың сырына бойладым. Кейбір бейіт, сағанатам, құлпытастарда, молаларда суреттер мен таңбалар қатар бейнеленген екен. Ал кейбір молалардың іші сырланып әсемделгенін байқадым. Тастардың көбінде тек таңбалар емес, суреттер, алфавиттер де кескінделген. Кейбір тастар уақыт озып, заманалардың көшінде желден, жаңбырдан, ұйытқып соққан қардан, топырақ үйінділері басып бойлары көрінбей, жерге сіңіп жоғалып бара жатқанын да сездім. Маған тастағы таңбалар мен жазулар қатты ұнады, ой салды. Мен таңбалар сырын көбірек білгім келді. Солардың ішінде маған өлкетанушы Мұрат Ақмырзаев ағамның «Адай уезінің жазба мұралары» деген кітабы ұнады. Кітапты оқуға ұстаздарым кеңес берді. Кітапханадан

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Қошқар ата қорымындағы тастағы таңбалар

Қошқар ата Ақтаудан 17 шақырым батысқа қарай қашықтықта орналасқан қорым.

Ақшұқыр аулының оңтүстік бетінде. Жанында Қошқар ата соры бар. Ол сор Баянды елді мекенінен 3 шақырым жерде. Ө. Қалманбетұлының «Балқасым биге айтқаны» деген ұзақ өлеңінде мынадай жолдар бар:

Өмірзақ пен Ақеспе,

Қошқар Ата, Құйрық,

Қолтық бар.

Қаражалшы, Ақшұқыр,

Хажы болып Машырық,

Медресе, мешіт салдырып,

Бала оқытып жақсы тұр [ 2. 41- б].

Бибатпа Көшімованың «Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі» деген кітапта былай жазылған: «Аңыз бойынша, Қошқар ата Хорасаннан Манғышлаққа келген дәруіш делінеді» [ 3. 152- б]. Қошқар ата деп аталу себебі, қазақ жеріндегі қорымдарда қошқар мүсінін бейнелейтін қабіртастар 20 ғасырдың басына дейін қойылып келді. Қошқар мүсінін қабір үстіне орнату ертеден келе жатқан дәстүр. Бұл мұсылмандардың қойды қасиетті жануар ретінде кие тұтып, оны садақа малы деп қастерлеуінен туындаған. 15-20 ғасырлар аралығында Қошқар тастар міндетті түрде соғыста қаза тапқан жауынгерлердің қабіріне орнатылған. Мұны ескерткіштерде бейнеленген қарулардың суреттері дәлелдейді. Көшпелілер елі үшін қаза тапқан жауынгерлердің қабіріне ерекше ерлігі үшін Қошқар тасты орнатқан [ 4. 152- б]. Дәруіш екі түрлі: бірі ел кезіп қыдырып жүреді, бірі дәруіш орденіне бірігіп, шейх басқаратын мекен-жайларда тұрады. Дәруіштер бұл дүниенің қызығынан безіп, азап пен жоқшылықта өмір сүру арқылы о дүниенің рахатына бөленуге болады деген көзқарасты берік ұстаған»,-деп түсінік береді. Ал Кеңестік энциклопедиялық сөздік: «Дәруіштер мұсылман суфистік қауымдастығының мүшелері»-деп қысқа қайырады [ 4. 390- б]. Ал жерасты

Маған тастағы таңбаларды көрсету үшін Жанбибі, Марта апайлар мені Ақтау қаласынан 17 шақырым жердегі Қошқар-ата қорымына және 23 шақырым жердегі Еспенбет әулие қорымына алып барды. Мен ауызша айтылған әңгімелерден, жазбаша деректерден, саяхат барысында көру арқылы бейіт басындағы таңбалы тастарды білдім. Мен тастағы таңбаларды тереңдетіп білу мақсатында, бірталай нәтижелі ұмтылыстар жасадым. Қошқар Ата қорымында қошқар суреті мен тастан қашалған бейнелері көп.

Тастағы бейнелеген таңбаларға: жылқы, ою, рудың таңбалары, адам, қылыш, найза, жебе, мылтық, садақ, адамның дене мүшелері: қолдың суреті, аяқтың суреті, бастың суреті жатады. Мен бүгін тастағы таңбалардың және олардың тарихын білдім. Бейіт басындағы қойылған белгі тастарда жерленген адам батыр болса, қылыш, найза, жебе, ал тігінші болса, қайшы суреті- әйел адамға орнатылғанын басына қойылған осындай таңба-суреттерден байқауға болады. Мысалы: әйел адамның бейітінде тарағы, шашбауының суреттері салынған. Сол қорымда мен саңдық тасты, үш тасты, бес тасты көрдім. Біздің өлкенің тас шеберлері неше түрлі тасты қашап салудың шебері екеніне көзім жетті. Кейбір тастар уақыт озып заманалардың көшінде желден, жаңбырдан, бораған қардан, ұйытқып соққан жел мен топырақтың үйінділерінің астында қалуда. Бейіт, белгі тастар бойлары көрінбей жерге сіңіп жоғалып бара жатқанын байқадым. Тастағы суреттер мен таңбаларда бүгінгі әріптер де бар. Осы қорымда маған таңбалар мен қатар айтылған әңгімелер де әсерлі болды, соның бірі-Сүйеуберген ата туралы әңгімелер маған қатты ой салды. Оның бейіті басында жайнамаз суреті. Жайнамаз суреті бекер тұрған жоқ. Сүйеуберген кім? Биыл 9 мамырда Ұлы Отан соғысының аяқ