Құм терапиясы мектепке дейінгі балаларға

Мектепке дейінгі балалардың шығармашылық құзыреттілігін дамыту барысында « құм терапиясының » элементтерін қолдану тиімділігі.

Наурызбаева Гүлбаршын Мұғалқызы

Атырау облысы Құрманғазы ауданы

«Гаухар» балабақшасының тәрбиешісі

Қоғамымыздың қазіргі даму сатысында балабақша алдында жас ұрпаққа қажетті, қоғамдық мәні бар адамшылық қасиеттерді білім беру негізінде қалыптастыру міндеті қойылып отыр. Балабақша орта мектепке апарар, тұңғыш баспалдағы. Сондықтан да балабақшада балалардың жас ерекшеліктеріне қарай танымдық мүмкіндіктерін дамыту және оқыту мақсаттарының бала тұлғасын тәрбиелеуге бағдарлануы заңды деп білуіміз керек. Бүгінгі таңда, әрбір адамның алдында үнемі жақсы білімдермен қарулану, олардың маңызын оймен түсіне білу талабы қойылып отыр. Бұл талаптарды орындау балалардың ой өрісін кеңейтіп, интеллектісін жан- жақты дамыту, түрлі шағармашылық әрекеттерін дамыта отырып, олардың өздігінен танымдық белсенділіктерін арттыру негізінде іске асырылады.[1]

Менің шығармашылық жұмысымның тақырыбы: Мектепке дейінгі балалардың шығармашылық құзыреттілігін дамыту барысында « құм терапиясының » элементтерін қолдану тиімділігі деп аталады.

Кішкене кездеріңіз естеріңізде ме? Кішкене болса да есте қалған шығар? Қалай сіздер есік алдында немесе ата - аналарыңызбен судың жағасында құммен және сумен ойнағанды жақсы көруші едіңіздер. Құммен әртүрлі қалашықтар, пирамидалар жасап, олар әлемдегі ең әдемі болсын деп түрлі-түсті тастармен безендіргендеріңіз. Немесе құмнан бәліштер жасап «пісіруші» едіңіздер. Құмды қазып, шұңқыр, туннель жасау арқылы суға жетуші едік. Құммен ойын балаға қалай қызықты болса, солай үлкендерге де қызықты.

«Құм терапиясы» қағидасы аналитикалық терапияның негізін салушы Карл Густав Юнгпен ұсынылған. Карл Густав Юнг «Біздің ойлап жүргенімізді қолымыздың көмегі арқылы шешуге болады» деген тұжырымға келген.

Құм – миллион жыл бұрын пайда болған. Ол бүкіл әлем бойы жайылған. Құм – өте ұсақ ақ түсті, сары, қоңыр, сұр және қызғылт түсті болады. Құм бала үшін магнит сияқты өзіне тартымды зат. Бала құмды не екенің сезінгенше қолдары сарай, қоршау т.б. жасай бастайды. Ал оған ойыншықтар, кішігірім фигураларды қосса, онда баламен түрлі ертегілерді драмалау, ойын процесіне кіреді. Бәрімізге таныс бұл зат жай ғана – құм. Бірақ шын мәнінде бұл таңғажайып керемет материал. Құм әр түрлі болады. Жеңіл және құрғақ, ауыр және сулы, ол әр түрге ыңғайланады. Бірақ бұл құмнан жасалған фигураларда шашылып , тіл алмай қоюы да мүмкін. Балалар сағат сайын үйлер, фигуралар жасап немесе жай ғана құмның үстімен жүруіде мүмкін. Ғаламторда құм жайлы көптеген мағлұматтар бар. Соның ішінде менің тапқаным құммен ойын туралы 1939 жылы ағылшын педиатры Маргарет Ловенфельд сипаттама берген. [3] Арнайы құм салынған ыдыста балалар өздеріне ұнаған фигуралармен суды пайдалана отырып, әр түрлі композициялар жасаған. Балалар өзерінің жасағандарын «менің әлемім»деген екен және Ловенфельд өзінің техникасын «Әлемнің құрылуы» деп атаған екен.

Құммен ойын - балалар мен ересектердің эмоционалдық хал - жағдайлар ына оң әсер етеді, бұл баланың өзіндік дамуы үшін тамаша құрал болып табылады. Құмдағы ойындар - баланың табиғи әрекеті формаларының бір түрі. Сондықтан да біз, ересектер, құммен ойнайтын ойындарды оқыту және дамыту сабақтарында қолдана аламыз. Құмнан суреттер салып, әртүрлі оқиғаларды ойлап тауып, біз бала үшін әлдеқайда қызықты түрде оған өзіміздің біліміміз бен өмірлік тәжірибемізді, қоршаған әлемнің заңдылықтары мен оқиғаларын жеткізе аламыз.

Құм терапиясының негізгі мақсаты: бала өзін жайлы, қорғалған күйде сезініп, шығармашылық белсенділік танытатын табиғи стимульдық орта қалыптастырады және танымдық, психикалық үдерістерді дамытады, ол түйсік есті, зейінді, қиялды, кеңістік түсінікті, сезімділік пен қолдарының ұсақ моторикасын дамытады.

Құм терапиясының маңызы: балалардың құм терапиясында қиял, көрнекі бейнелік ойлауды, сөздік логикалық ойлауды, көрнекі іс - әрекеттік ойлауды, шығармашылық және сын тұрғысынан ойлауды дамыту.[2]

«Баланың бүкіл өмірі ойын » деп К.Макаренко айтқан, бала ойнай отырып дамиды. Құмдағы ойындар баланың табиғи әрекеті формаларының бір түрі. Сондықтан да біз, ересектер құммен ойнайтын орындарды оқыту және дамыту сабақтарында қолдана аламыз. Құмнан суреттер салып, әртүрлі оқиғаларды ойлап тауып, біз бала үшін әлдеқайда қызықты түрде оған өзіміздің біліміміз бен өмірлік тәжірибемізді, қоршаған әлемнің заңдылықтары мен оқиғаларын жеткізе аламыз. Құм терапиясы кезінде баланың шығармашылық, зияткерлік, танымдық, қарым - қатынас құзыреттіліктері дамиды. (қосымша 1)

Құм терапиясын қолданудың әдіс тәсілі әңгімелесу, сұрақ жауап, пікірталас (қосымша 2)

Құм терапиясының негізгі ұстанымдары.

Шығармашылық белсенділік таныта бала өзін ыңғайлы әрі қорғалған күйде сезініп, табиғи ынталандыратын орта жасау.

Құм терапиясының маңыздылығы:

Сөзбен айтып жеткізе алмайтын ойлау мен қобалжуларды сыртқа шығаруға көмектеседі;

Іште туындаған қиын жағдайларды, шығармашылық әлеуетін босатады.

Құм терапиясы 3 жастан бастап әр жастағы адамдармен өткізіледі. Кейбір адамдар бұл әдісті психоанализге әкеледі деп түсінеді, бірақ менің тәжірибемде құм терапиясының еркін әдіс екенін көрсетті.

Балабақа тәрбиешісі болып жұмыс істеу барысында аңғарғаным: балалардың байланыстырып сөйлеуі және сөздік қорларының жұтаңдығы басым болуда. Осымен қатар оларда сөйлеу тілі мен өте төмен дамыған,олардың агрессивті,бір біріне қайырымды болмауы және бір біріне мейірімділік , шыдамдылық танытпауы басым. Балалардың тез және шаршайтындықтары сабаққа деген қызығушылықтарының төмендеуін, байланыстырып сөйлеуін және сөздік қорларының аздығын болдырады, коммуникативтік дағдыларының дамуын тоқтады. Осындай ауытқулардың бірнеше себептері бар. Бұл экологиялық тепе - теңдіктің бұзылуы және қоғамда тудырылатын мәселелер: өмірдегі және теледидардағы қатыгездіктің өсуі, дұрыс тамақтанбау және ата - аналардық денсаулыққа қайшы келетін қылықтары, қиын отбасылардың көбеюі. Ата - аналардың көбі балалармен қарым - қатынас жасауға және тәрбиелеуге уақыт бөлмейді және ниеттері жоқ, оларда бірінші орында отбасын қаражатпен қамтамасыз ету көзделген. Балалардың ата - анасымен тікелей қарым - қатынасын компьютер мен теледидар алмастыруда. Тәрбиешіге түрлі мінездегі балалармен жұмыс істеуге тура келеді. Мен өзімнің тобымда балалардың сөздік қорлардың дамуына және жалпы өзін - өзі ұста жұмыстарына назарымызды а

Тіл құзіреттілік дамыту сабақтарында мен келесі әдіс - тәсілдерді қолданамын:

1.Әңгімелесу « бөлмедегі құммен ойнау ережелері» бұл сабақта мен топттағы не істеуге болады және не істеуге болмайтының талқылаймыз (құмды шашуға, лақтыруға, басқа жерге тасуға т.б.)

2. Балаладың өз тәжірибесі туралы әңгімелесу «Құммен ойнағанда мен не сеземін». Балалар өз сезімдері, құммен ойнау барысындағы туындаған қиялдары туралы әңгімейлейді.

3. ТРИЗ. Ойын «Құм: жақсы - жаман» балалар құмның пайдалы және пайдасыз қасиеттерін атайды.

4. Сусымалы құмды қарастыру (Құм сағаты) «Менің сезінулерім». Балалар сусымалар құмды, бірнеше рет аударып отырып бұл процесті өте ұзақ қарастыра алады. Бұл көрініс оларды қатты қызықтырады. Содан кейін олар өз сезінулері туралы әңгімейлейді.

Математика сабақтарында төмендегіндей жаттығуларды қолданамын:

1.«Өлше де сана». Балалар қасыкпен құмды өлшейді және санын санайды.

2.«Түрлі өлшемдермен өлше». Бірдей мөлшердегі құмды балалар түрлі белгілері бар қасықтармен өлшеп салыстырылады және санын санайды.

Сурет сабақтарында келесі сабақ түрлерін қолданамын:

1.«Құммен сурет салуды үйренеміз». Осы сабақты балалармен бастапқы кезеңде әрқайсысымен жекелеп өткіземіз. Бір заттың бейнесін саламыз немесе көшірме қағаз арқылы бейнелейміз. Суреттің ортасына жіңішке қылқаламмен желім жағып үстіне құм себеміз, 1-2 минуттан соң артық құмды алып тастаймыз да, қайта өз ыдысына қалдық құмды саламыз. (қосымша 3)

2.«Суретті құммен саламыз». Сабаққа түрлі түсті гуашпен боялған және түрлі табиғи реңкі бар құмдарды қолданамыз. Түрлі түсті құмды біртіндеп желіммен әр түсті жеке алып отырып суретті шығарамыз.

Қыстың суық күндерін де сырқа шығу мүмкін болмаған жағдайда балалармен құммен ойнайтын түрлі ойындар және ойынсауықтар ұйымдастырылады.

Ойын түрлері:

«Ненің ізі».

«Келесіге бер»

«Еркін ойындар»

Құмзар ойыны баланы тәрбиелеуде дамытуда маңызды рөл атқарады. Құмзар ойындарды, жаттығуларды пайдалану балардың эмоциясын, шығармашылығын, зейіндерін, қабілеттерін дұрыс көзқарастырын қалыптастыруға маңызды рөл атқарады.

Құм терапиясының әдістерінің маңыздылығы:

Құм терапиясында стандартты өлшемде (20 х 70 х 80 см) ағаш тақтай, құм, су және ұсақ пішіндер жиынтығы қолданылады. Адам қолымен және табиғатпен жасалған шынайы , тартымды және тартымсыз пішіндер қолданады. Шынайы заттарды пайдалану табиғатпен байланысты сезінуге қолданылады, ал қолдан жасалған заттар шындықты қабылдауға көмектеседі.

«Қиялдау - ол барлық мүмкіндіктердің анасы, онда қарама - қарсы сыртқы және ішкі дүние бірге қосылады» (К.Г.Юнг.) К.Г.Юнгпен ұсынылған белсенді қиялдау техникасы құм терапиясының теориялық негізі ретінде қарастырыла алады.

Бұл әдістің авторы швейцар аналитигі Дора Калфф – «дербес және қорғалған кеністікті болдыруды» деген негізгі жұмысына салынған басты принципі деп санайды, онда бала немесе ересек адам өз дүниесіндеге тәжірибесі мен қобалжуларын, жиі мазалайтын және елестейтін түсініксіз бейнелерді көрсетеді.[4]

Құмның ерекшелігі неде, оның қандай құпиясы бар? Зерттеу барысында мен мынадай болжам жасадым: Құммен сурет салу тек қызықты әрі танымды ғана емес, ол пайдалы.

Бұл құмның осындай құпиялығы неде? Құмды адам өзінің саусақтары-ның ұшымен ұстаған кезде шексіздікті сезінеді. Құмның су өткізгіш қасиеті бар. Мамандардың айтуынша құм адамның жағымсыз психикалық энергиясынан тазартып, эмоционалды жағдайын қалпына келтіреді.

Мен гипотезамды тексеру үшін зерттеуді үш бөлімнен құрдым. (қосымша 4)

Теориялық зерттеу әдісі

Мен осы зерттеу бөлімінде, балалармен ойын ұйымдастыру барысында құм терапиясын әр түрлі тәсілдермен қолдануға болатынымен таныстым. Олар маған өте қызықты болып көрінгендіктен, мен сіздермен бөліссем демін.

Балалардың белсенді, толыққанды дамуына құм өте қажет. Бұл материалды қандай пішнге келтірем десеңізде ол оңай көндіге кететін зат. Құм – бұл керемет психотерапиялық материал. Ол адамның қиялын оятып, барлық сезім мүшелеріне әсер етіп, тыныштандырып, жандандырады.

Құм балалардың тілектерін білдіруге, жағымсыз әсерлерді шығаруға, қорқыныштарын сейілтуге әсерін тигізеді.

Қазір құммен сурет салу өнері өте көп. Бұл тек қана қызықты іс емес, ол балаларға өз әлемін ашуға көмектеседі. Құммен сурет салу көркем эстетиканы дамытуға көмектеседі. Ол ұсақ…