Құмырсқаның тіршілігі 4 сынып ғылыми жобасы

Қазақстан Республикасы

Білім және ғылым министрлігі

Алматы облысы, Кеген ауданы

№ 3 Кеген орта мектебі

І топ: Бастауыш сынып

Секциясы: Әдебиеттік оқу

Тақырыбы: Құмырсқаның тіршілігі

Орындаушы: 4 «ә» сынып оқушысы Жанатұлы Ербосын

Жетекшісі: Бастауыш сынып мұғалімі Салимжанова Самал

2018-2019 оқу жылы

Қазақстан Республикасы

Мазмұны

І. Кіріспе -------------------------------------------------------------------

ІІ. Негізгі бөлімі ----------------------------------------------------------

Қызыққа толы әлем

Құмырсқаның көздеріндегі компас

Құмырсқаның пайдасы

ІІІ. Қорытынды ----------------------------------------------------------

ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер ---------------------------------------

Аннотация

Зерттеудің өзектілігі:

Құмырсқалардың өзара қауымдасып, азық қамдап, қалай тіршілік жасайтындарынан бастап, дене құрылысының ерекшеліктеріне дейін нақтылап жеткізуді жөн санап отырмын.

Зерттеу мақсаты:

Қоршаған ортаның бір бөлігі- құмырсқаның қызыққа толы әлемін зерделеу, адам баласына тигізетін пайдасын саралау.

Зерттеу міндеттері:

тақырыптың өзектілігін дәлелдейтін деректер жинау;

құмырсқаның тіршілік процесін бақылау, тану;

құмырсқаның емдік қасиеттерін тану;

Зерттеу әдісі:

Сипаттама, жүйелеу, әңгімелеу, суреттеу, талдау жасау, жиналған материалдарды салыстыру, интернет жүйесінен ақпараттар іздеу, алынған материалдар негізінде қорытынды жасау.

Зерттеу кезеңдері:

2016-2018 оқу жылы

Жұмыс нәтижесі мен қорытынды:

Құмырсқаларға жүргізілген зерттеу нәтижесінде олардың жұқпалы аурулармен ауырмайтындығы анықталды. Құмырсқадан алынатын дәрілер буын ауруларын, қант диабетін емдеуде, қан қысымын реттеуде қолданылады. Табиғаттың әр бөлшегін соның ішінде жәндіктердің де бұл проблеманы шешу жолында пайдасы анықталып отыр.

Кіріспе

Адам бұл өмірде жаңаны білуден, біле отырып, тамсанудан, таңырқаудан жалықпайды. Мен осы мақсатта құмырсқаның тіршілігі жөнінде зерттеу жұмысын бастадым.

Қазіргі өзгермелі қоғамда таза табиғат аясы ластанып, экологиялық өзгерістерге ұшырап отырған заманда, адам баласының денсаулық деңгейі төмен, оған әсер етіп отырған факторлар көп. Ғалымдар, дәрігерлер бүкіл қоғам жабылып осының себебін іздеуде, оған дауа болатын жолдарды табуда. Қарап отырсақ, табиғаттың әр бөлшегін, соның ішінде жәндіктердің де бұл проблеманы шешу жолында пайдасы анықталып отыр.

Адам мен құмырсқа арасын байланыстырар ортақ не бар? Ештеңе де болып көрінуі мүмкін. Өйткені адам саналы. Ал құмырсқаларда бір жасушаға татыр бастапқы сананың болуы туралы әңгіменің өзі қисынсыз.Әрине , адамдық өлшеммен есептегенде. Тіпті адам құмырсқаны мыжып өткенін қаперіне де алмауы мүмкін. Бірақ, құмырсқалардың өмір сүру тәсілін микроскоп астына алып зерделейтін болсақ, адам мен олардың қоғамдық құрылысында таңқалдырар ұқсастықтар бар екенін байқауға болады. Бірден-бір ұқсастығын алса олардың еңбекқорлықтарын, тынымсыз еңбек етуі.

Шөп арасындағы жіңішке соқпақпен бірдеңелерді тістеп, әлек боп сүйреп жатқан құмырсқаларды сан рет көрдім. Бірақ «Олар не тасып жүр, қайда апарады?» деп сұраса, мен оған жауап бере алмас едім. Себебі мен оны білмеймін. Сонда ғана мен де «Е, расында оны білу керек екен!» деген ой туды. Сөйтіп, мен құмырсқаларды бақылауға алдым. Зерттеу жұмысы арқылы құмырсқалардың тіршілігін, еңбекқорлығын, ұйымшылдығын, адамға пайдасын жеткізгім келеді.

Зерттеу мақсаты:

Қоршаған ортаның бір бөлігі- құмырсқаның қызыққа толы әлемін зерделеу, адам баласына тигізетін пайдасын саралау.

Зерттеу міндеттері:

тақырыптың өзектілігін дәлелдейтін деректер жинау;

құмырсқаның тіршілік процесін бақылау, тану;

құмырсқаның емдік қасиеттерін тану;

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:

құмырсқалардың ерен еңбегінің қыры танылды;

бұл жәндіктің неше түрлі ауруларға таптырмас ем екенін білдік;

бұл құмырсқа басқа жәндіктерге қарағанда өте сезімтал екендігі анықталды;

Негізгі бөлім

1. Қызыққа толы әлем

Сіз білесіз бе? Жер бетіндегі ең ежелгі жәндік (жасы жағынан) құмырсқа болып табылады. Осындай бір қызықты деректер тастардың арқасында анықталып, көпшілікті таңғалдырды. Сонымен ежелгі құмырсқалардың жасы жүз миллион жылдың кемерінен бір-ақ асып шықты.

Құмырсқа- жарғаққанаттылар отрядының бір тұқымдасы. Құмырсқа жер шарында кеңінен таралған. Тек Қиыр Солтүстікте және Антарктидада ғана кездеспейді. Құмырсқаның он мыңдай түрі бар. Олардың көпшілік түрі тропиктік аймақтарда кездеседі.

Денесі бас, көкірек және құрсақтан тұрады. Басы үлкен, жақтары жақсы жетілген, ауыз аппараты кеміргіш. Көкірек бөлімі жіңішке, онда үш жұп аяқтары жақсы жетілген. Көпшілік түрлерінің құрсақ бөлімінде шаншары мен улы бездері жақсы дамыған, улы бездерінен бөлінетін сұйықтық – құмырсқа қышқылы деп аталады. Құмырсқалар, көбіне топтанып (10 – 100 мың дарасы бірігіп), арнайы илеу жасап, тіршілік етеді.Әрбір илеуде аталық, аналық, “жұмысшы” және “жауынгер” құмырсқалар болады. Жыныстық тұрғыдан жетілмеген топтары – жұмысшы құмырсқалар деп аталады. Олар илеудегі дернәсілдерді, аналық құмырсқаларды қоректендіреді, ауаның алмасуын, ылғалдың бір қалыпты болуын қамтамасыз етеді.Жәндіктің бұл түрі жер бетінде қанша жас жасағанмен, анатомиялық өзгерістердің ауылынан қашық болып, "баяғы жартас - сол жартас" дегендей, жүз миллион жылғы күйінен еш ауытқымай тіршілік жасап келеді. Ғалымдардың пікіріне сүйенсек, олардың қаншама ғасырдың ширегінде өзгермей келуі - физикалық және қоғамдық жаңданудың әсерінен.

Құмырсқалар кез келген дүниені қорек көзіне айналдыру мен өндірісті жүргізіп кетудің жолдарын жетік меңгерген бірден-бір тіршілік иесі болып саналғаны. Олардың шындығында физикалық қуаты орасан болғаны соншалықты, өздерінен жүз есе үлкен затты еш қиналмай тасымалдай береді.Құмырсқалардың ұясында бәрі өз орнымен, белгілі бір дәрежелермен яғни жүйелермен іске асады: біреулері сауда-саттық қатынасын реттеп, күн тәртібіне қойып жатса, енді екіншілері қорғау қызметінің барысымен күзетте тұрады; ал үшіншілеріне ұрпақ жалғастыру мен аналық құмырсқаларға күтіммен қарау міндеттелген; ал, тіпті, кейбірі "мал шаруашылығымен" тұрақты айналысады; "сауын сиыр" есебінде шіркейлер (өсімдіктің шырынын қорек ететін зиянды ұсақ жәндік) пайдаланылып, олардан балшырын алынады (кейде өздері де азық орнына жұмсалады).

Балшырын құмырсқасы

Өзінің жұмыстарына немкетті қарайтын құмырсқалар ішінде жазалылар болса, олар ағайын-тумаластарының "табалауына" ұшырайды.

Бір қызығы, біз ойлағандай құмырсқалардың барлығы еңбекқор болып шықпады. Дәрежелері мен қоғамдық орындарына байланысты, құмырсқалардың 20 пайызы "қара жұмысшылар" тобы еңбекті күні-түні атқарады. Ал ерігіп бос жүрген құмырсқалардың бос тобы жұмысқа кіріскен күннің өзінде де, " қара жұмысшылардың" қалған бөлігін еріксіз жұмыс істеуге мәжбүрлейді.

Құмырсқалар өмірін зерттеп,бір күні қызық тәжірибе жасадым. Тез жүгіріп келе жатқан құмырсқаның жолында көлденең олжа бір түйір ет тастадым. Ол түйсігіне бағып, жаңағы азықты сүйреп, ары-бері болмаған соң, тұрып қапаланды. Өз денесінен он шақты есеге дейін үлкен олжаны көтеріп те, сүйретіп те алмағансоң, ол дереу барып көмекке басқаларын шақырды.Етті тығып, байқап отырдым. Олар шыр айналып, ары бері іздеп, таппады. Ана құмырқаға ұрысқандай болып, атыла жөнеледі. Бәрі кетіп қалып, әлі де болса жаңағы құмырсқа сол маңайды қайтадан іздейді. Мен етті жерге қойып тығылып қалдым.Қуанған құмырсқа шапқылап барып, қайтадан шақырады. Осылай құмырсқаны төрт рет алдадым. Қасындағы құмырсқалары ең соңында алдаусыратқан дегеноймен жаңағы құмырсқаны парша-паршасын шығарып тастады. Аянышты оқиға.

Құмырсқалар қауымы жалпыға бірдей қатаң тәртіпке түгелдей бағынышты. Қауымдағы әр бір мүшенің өзіне тиесілі міндеті бар. Аса жауапты міндеттермен ұйымдасқан жәндіктер кез-келген көңіл-күйді сезініп, жұмыс барысында аянбай еңбек етуден ешқашан қашпайды. Жай ғана жыбырлап жүріп, не болса соны кеміріп жеп, басы ауған жаққа қаңғып жүре беретін көп жәндіктің бірі болса құмырсқа тіршілігіне ешкім де қызықпас еді.

Құмырсқалар шашылып қалған шөп-шалам мен дәнді дақылдың бәрін ұқыппен жинап, ұясындағы құрғақ қоймаға әкеліп сақтайды. Қоймадағы қызметшілер даладан жиылған әр алуан дәнек, шопақты тазалап, сұрыптайды. Жиналған астықты жемес бұрын қауызынан аршып, тазартып, ұн қылып ұнтақтайды. Біздіңше айтқанда диірменге тарттырады. Дастарханға жауапты аспазшы құмырсқалар ұнтақ ұнды сілекей суларына араластырып, қамыр илеп, быламық жасап, құндақта жатқан «бөпелердің» ауызына апарып салады. Сондықтан тіршілік кепілі болған дәнді ұзақ мерзімге дұрыс сақтау үшін жанкешті еңбек етеді. Нөсер жауыннан соң «ас-ауқаттары» дымқыл тартып қалса дереу оларды далаға шығарып, кептіріп, құрғатып, ішке қайта тасиды.

Амазонкадағы құмырсқалар жемтік іздеп, «аңға» шыққанда алғашқы қауымдағы жабайы адам-дардың дәу мамонтты жарға жығып, жабылып жәукемдегенін еске салады. Бұл жәндіктер дене тұрқы өздерінен екі-үш есе үлкен жәндікті қулыққа құрылған айла-тәсілімен оп-оңай қолға түсіреді. Үлкен-үлкен өсімдік жапырағының талшықтарын қиып алып, олардан іші қуыс кішкене үйшік жасайды. Үйшікті құрастырып болған соң ішіне көп жауынгер жасырынып жатып алады. Бірнеше ұсақ құмырсқа басын ғана қылтитып, жемтігін шақырады. Әлгі жердегі өсімдіктің шырынына жиналған ара, шегіртке немесе қоңыз ол үйшікті өсімдіктің жапырағы немесе сабағы деп ойлайды. Олжасын күтіп отырған құмырсқалар ұйымдасқан түрде қорегіне күтпеген жерден тарпа бас салады. Мұндай шапшаң шабуыл күтпеген қоңыз, шегіртке, дәуіт не болғанын түсінбей, тапырақтап қалады. Сол сәтті күтіп жатқан жауынгерлер жан-жақтан лап береді. Біреуі тобықтан, біреуі бақайдан, енді біреуі кеудеден келіп қайшы тісті шақырлатып салғанда, дөңкиіп тұрған қоңыз, шегірткең шатқалақтап қалады. Көзі қарауытып, есеңгіреп қалған бейшара жәндік денесін ұйытып, дызылдатып бара жатқан құмырсқа уына шыдай алмай, ақыры «гүрс» етіп құлайды. Көзді ашып-жұмғанша жүздеген «мини жыртқы

жинаған азықтарын жиі аударып тұрады. Себебі өніп, не көгеріп кетпес үшін. Ал егер көгеріп бүлінген жағдайда, екіге бөліп, күн ашық жағдайда, жаңбырсыз күндері, далаға шығарып, кептіріп алады. Құмырсқалар илеуінің айналасынан шашылған дақылдарды көретініміз сол жағдай.

Ең қызығы құмырсқаның бір жылдық азығын бидайдың 3 дәні ғана құрайды. Егер қыс ұзап кетсе, болмаса, ұяларының шығар аузыбітеліп қалса, не болмаса басқа жағдай болған кезде, азықтарын үнемдеу керек болса, үш түйір дәнді олар 2 жыл азық етіп сақтайды

Құмырсқалар туылғанынан бастап, өлгеніне дейін әркім өз функциясын қалтқысыз орындайтын қоғамдық өзара қатынастар жүйесінде өмір сүреді екен. Адам мен құмырсқа арасын байланыстыратын ортақ не бар? Ештеңе де деп ойлайтын шығарсыз. Адам – саналы. Ал құмырсқалар да бір жасушаға татитын бастапқы сананың болуы туралы әңгіменің өзі қисынсыз. Әрине, адамдық өлшеммен есептегенде. Тіпті адам құмырсқаны мыжып өткенін қаперіне де алмауы мүмкін. Бірақ, құмырсқалардың өмір сүру тәсілін микроскоп астына алып зерделейтін болсақ, адам мен олардың қоғамдыққұрылысында таңқалдырарлық ұқсастықтар бар екенін байқауға болады.

Құмырсқалар туылғанынан бастап, өлгеніне дейін әркім өз функциясын қалтқысыз орындайтын қоғамдық өзара қатынастар жүйесінде өмір сүреді екен. Бұл қатынастар жалпы адамзаттық түсініктегі өркениет кекеледі.