Құстардың жұмыртқа басу кезеңі туралы 6-сынып ашық сабағы

Сабақтың тақырыбы: Құстардың жұмыртқа басу кезеңі, балапан

шығару мерзімі.

Сабақтың мақсаты:

а) білімділігі: әр құстың жұмыртқа басу кезеңдеріне тоқтала

отырып, олардың балапан шығару мерзімін айту.

ә) дамытушылығы: ойлау, есте сақтау қабілетін дамыту.

б) тәрбиелігі: құс жұмыртқасын алмауға, оларды қорғауға

тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі: құстардың суреті, құс чучеласы, слайд,

бейнероликтер, құс ұясы, киндер сюрприз

жұмыртқасы.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.Ой қозғау.

Оқушыларды топқа бөлу (құстардың суреті беріледі)

Оқушылар өз топтарын іздеп топтасады

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру

Жұмыртқаның ішіндегі ақ уыз бен сары уыз – құс ұрығының әлі жұмыртқадан шықпаған кездегі қорегі болып саналады. Жұмыртқа ішіндегі дамуының соңында балапан жұмыртқаны түгел толтырады. Тек жұп-жұқа жарғақ пердемен бөлінген, ішінде ауасы бар жұмыртқаның бір шетіндегі қуыс қана сақталады. Балапан тұмсығымен жұқа пердені тесіп, алғаш рет ауамен тыныс алады. Одан соң мүйізді кішкентай тұмсығымен жұмыртқаның қатты қабығын тесіп, сыртқа шығады. Құс жұмыртқаларын өзінің дене қызуымен басып, шығарады. Құс жұмыртқасы қоректік затқа өте бай.

Құстардың «төлшілдігі» әр түрлі болады. Олардың бір ғана жұмыртқа салатыны да (кайр, альбатрос), 1-16 жұмыртқаға дейін салатын да түрлері бар. Балықшы төрт, үйректер онға дейін, тауық тектестер одан да көп жұмыртқа салады. Қоңыр құрдың ұясынан кейде 22 жұмыртқаға дейін тауып алуға болады. Алғаш рет ұя салған «тұмса» құстар сақа құстарға қарағанда әдетте жұмыртқаны біршама аз салады. Егер құс жылына екі рет жұмыртқа салатын болса, екіншісінде біріншісінде қарағанда жұмыртқа аз болады.

Көптеген құстар жұмыртқаларын әбден салып болғаннан кейін басуға отырады. Бірақ жыртқыш құстар, мәселен, жапалақ, көкқұтан, ләйлек және басқа кейбір құстар алғашқы жұмыртқасын салған бойда оны басуға отыра бастайды. Соның салдарынан олардың балапандары жұмыртқадан да әр түрлі уақытта шығады. Сөйтіп бір балапан қауырсынданып жатса, екіншісі әлі үлпілдек жүнімен жүреді. Бұл жағдайдың өзі балапандар санын табиғи түрде зерттеуде зор маңызы бар. Егер сол жылы жем мәселесі қиын болса ең кіші балапанға ата-енелері қорек тасып жеткізе алмайды. Жемнен үнемі құр қалған ол ашығып, соның салдарынан ақыры өліп тынады. Кейде ондай балапандардың біреуін не екеуін ата-енелері өздері жеп қояды. Соның нәтижесінде қалған балапандарға жем де жететін болады.

Жапалақтар жем жеткілікті жылы жұмыртқаны көп, ал керсінше жағдайда аз салады немесе мүлде ұя салмай қояды. Ұяны тек жапалақтар ғана емес, сонымен бірге түкті аяқты жамансары, шағала да салмайды.

Жұмыртқаны жұп құрмайтын құстардың ұрғашылары ғана басады. Көптеген жағдайда жұмыртқа басуға моногамды құстардың да аналығы отырады. Аталығы аналықтарын қоректенуге шыққанда ғана алмастырады.

Ұзынқанаттылардың жұмыртқа басу мерзімінің ұзақтығы да әр түрлі, 16-22 күнге созылады. Ауа-райы бұзылғанда құс өзіне қорек табу үшін көп уақыт жұмсайды, жұмыртқа басу мерзімі өте қысқарып кетеді. Ауа-райы әсіресе қолайсыз болғанда құс ұясына қайта оралып, жатып алатын болады, алайда бұлайша «жұмыртқа басудың» пайдасы шамалы, өйткені аш құс жұмыртқа басуға қажетті жылуды бере алмайды.

Жұмыртқаны ата-анасының біреуі немесе мекиені мен әтеші кезектесіп басып, балапан шығарады. Тауық тәрізділердің көпішлігі, торғай тәрізділер, қаз тәрізділер, жапалақтар, кейбір күндізгі жыртқыштар мен балшықшыларда балапандарын тек қана мекиендері басып шығарады. Австралияның…