Қыран бүркіт 4 сыныпқа арналған ғылыми жоба

Астана қаласы Білім басқармасы

№15 мектеп-лицейі

Жұмыстың тақырыбы:

«Қыран Бүркіт»

Секциясы: Тарих, өлкетану, этномәдениеттану

Орындаушы:

Ергалий Абыз 3«Ә» сынып оқушысы № 15 мектеп-лицейі,

Астана қаласы

Жұмыстың жетекшісі:

Шәкір Айнагүл Бахытжанқызы №15 мектеп-лицейі, бастауыш сынып мұғалімі

Жұмыстың орындалған жылы: 2018 жыл

Мазмұны

Кіріспе _________________________________________________ 4

II. Негізгі бөлім ___________________________________________ 5-14

III. Қорытынды _____________________________________________ 15

IV. Қолданылған әдебиеттер тізімі ____________________________ 16

V. Қосымшалар __________________________________________ 17-18

Аннотация

Жұмыстың мақсаты:

1. Қыран бүркіттің қасиеттері, оның түрлері,баптау жайлы айту;

2.Адам мен қыран құс арасындағы байланысты ақыл-ойдың, қабілеттің құдіретін таныту.

Жұмыстың зерттеу кезеңдері:

Қыран бүркіттің табиғаттағы ерекшелігі және адам өміріндегі маңызды жақтарын анықтау;Қыран бүркітті баптау,оның қазақтың салт-дәстүріндегі маңыздылығына түсініктеме беру, оның пайдасын айту және түсіндіру.

Жұмыстың зерттеу әдіс-тәсілдері:

Теориялық зерттеу жұмысы,сауалнама.

Жұмыстың құрылымы: кіріспеден және негізгі бөлімнен, қорытындыдан тұрады.

Жұмыстың көкейкестілігі: Егер де, біз әрқилы географиялық аймақта қоныс тепкен көшпенді қазақ болсақ, алуан түрлі құстардың адам баласына маңыздылығын түсіне білсек, оларды өз қажетімізге жарата аламыз.

Кіріспе

Қазақ халқы ежелден құстарды қадір тұтқан. Қораға қарлығаш ұя салса, үй жанындағы ағашқа құс келіп қонса, «құт келді, тәңірден береке дарып, көктен шапағат түсті» деп ырымдаған. Құстың сайрауы, судың сылдыры, ағаштың сыбдыры - бәрі де табиғаттың ғажайып құбылыстары. Кең далаға көрік беріп, ну орманды өздерінің әсем, сыңғырлаған дауыстарымен ән-күйге бөлейтін - құстар. Құстардың да мінезі, өзіндік қасиеттері бар. Менің Қыран Бүркітті ғылыми жұмысым ретінде таңдау себебім - оның өте биікте қалықтап ұшатындығы, биік таудың шыңындағы құздарда ұя салатындығы, сонымен қоса оның алғырлығы, жыртқыш аңдардан қорықпайтындығы, батылдығы қызықтырды. Бүркіт - киелі, қастерлі құс. Қыран құстың жадағайын қазақ төріне іліп қоятын. Бүркітті ежелден «қасиетті құс» деп қастерлеп, «дала сермеңдесі», «көк тәңірісі», «аспан перісі», «қанаттылар ханы» деп құрмет тұтты.

Қыран бүркіт мықтылығымен, еркіндігімен, қырағылығына сай қиырдағыны сезгіштігімен көзге түседі. Бүркіт – сұңқар тәрізділер отряды, қаршыға тұқымдасының қырандар тобына жататын ірі жыртқыш құс. Бүркіт Солтүстік Америка, Еуразия, Солтүстік-батыс Африка, Жапония аралдарын мекендейді. Қазақстанда оның 6 түр-тармағы Маңғыстау,Үстірт, Мұғалжар, Сыр бойы, Қызылқұм, Бетпақдала, Сарыарқа, Тянь-Шань, Тарбағатай өңірлеріндегі жазық жерлерде, тау бөктерінде кездеседі.

Академик Әлкей Марғұланның зерттеулеріне қарағанда, қазақ тілінде тікелей бүркітке қатысты бір жарым мыңдай ұғым бар екен. Ежелде үйге алғаш кіргенде шаңырақ иелеріне бір сәлем беріп, егер сол үйдің оң жағында бүркіт отырса, оған да иіле сәлем берген. Бүркіттің қауырсынын қастерлеп, жастықтың астына салып жатса, бас ауырмайды, пәледен сақтайды, адам шошып оянбайды деп сенген, кереге басына іліп те қойған. Құстың саусақ, тырнақтарын тұмар ретінде қолданып, оған жын-шайтан жоламайды деген қазақтар, балалардың бас киіміне, бешпентіне тағып, бесігіне байлап қойған.

II. Негізгі бөлім

Қазақ салт - дәстүріндегі бүркіттің маңызы

Көшпелі халықтардың таным-түсінігінде қыран бүркіт - батылдықтың, батырлықтың, мықтылықтың, қайсарлықтың, еркіндіктің символы. Қазақстан Республикасының Туында бүркіт азаттықтың айбыны ретінде бейнеленген. Қазақтар бүркітті қастерлеп, бүркіттей қыран, өжет, қайсар болсын деп жаңа туған балаларына да оған қатысты аттарды қойған. Олар: Бүркіт, Бүркітбай, Бүркітхан, Бүркітбек тәрізді есімдер. Қазақ халқы тіпті, бүркіт мекен ететін тауларды: «Бүркіт тау», «Бүркіт шың» деп, бүркіт ұя салатын жерлерді «Бүркіт ұя», «Бүркіт тас» деп те атаған. Сонымен қоса ұлттық ою-өрнек, әшекейлерінде «құс тұмсық», «бүркіт тұмсық», «бүркіт аяқ» деген де кескіндерді бейнелеп, «Бүркіт биін» билеген. Қазақ халқы бұрындары бүркітті киелі құс санап, оларға «Дала сермендесі», «Көк тәңірі», «Аспан еркесі», «Құс патшасы», «Қанаттылар ханы», - деп те мақтау мен мадақтаулар айтқан.

Қазақтардың наным, сенімінде бүркіт – жолы ашық құс. Бүркіттің түске енуі – жақсылық. Түсінде бүркіт біреудің басына, иығына қонса: «Оның бағы жанады, басына бақыт, байлық оралады», - деп сенген. Біздің ата-бабаларымыз «бүркіт қасиетті құс болғандықтан, одан жын-шайтан, пәле-жала қашады», - деп ойлағандықтан, «бүркітпен аластауды» салт етіп ұстанған. Қай үйге бақытсыздық үйіріліп, іс-әрекеттері кері кете берсе, сол ауылдағы ата-бабасынан бері құсбегі үйдің бүркітімен әлгі баспананы «аластайды».

Ертеде қазақ ауылдарында кең тараған шипалық тәсілдердің бірі – сырқат жандарды «бүркітпен емдеу» еді. Бұл ем көбінесе жын-шайтаннан, әлденеден шошынған, бір дәмнен ұшынған, бір нәрседен қорқып қалған, бұғып қалған адамдарды, есалаңдарды сауықтыруға қолданылып келді. Солардың ішінде ақыл-есі ауытқыған адамдарды былай емдейтін: оларға әуелі итті көрсетеді, сосын ауруды бүркіттің қанатымен желпіп ұшықтайды, ауруды аластап, басын бүркітпен жайлап ұрады.

Ауруды бүркітпен емдегенде көбінесе кәртайған қыран құстар таңдап алынады. Бүркіттің иесінің кәнігі құсбегі болғаны дұрыс. Бұрын адамдарды бүркітпен емдеген сақа бүркітші болса, тіпті, жақсы. Себебі, жас бүркітшілер бүркітпен емдеу алдында «дәрет алу», «дұға айту» тәрізді шараларды біле бермеуі мүмкін. Бүркітшінің құсы «шақырғыш», «пышақтағыш» болса, тіпті оңды. Себебі мұндай саңқылдап шақыратын бүркіттердің дауысынан-ақ жын-шайтандар қашып кетеді.

Сырқатты бүркітпен емдегенде мынандай тәсілдер жасалады: бүркітші қолындағы бүркітінің қанатын кердіртіп ауру адамға жақындайды, бүркітінің томағасын ол ауруға жақындап қалғанда барып сыпырады, сол кезде бүркіттің жарқ-жұрқ еткен отты өткір көзі, бейнесі, болат тұяғы ауруға әсер етеді. Сырқат бүркіттен «қорқып именсе» онымен қоса ауру-сырқау, жын-шайтандар да қорқып, тұлабойынан кете бастайды – мыс... Сонан соң бүркітті ауру адамның «басына қондырады», қанатымен желпіп ұшықтайды, өнбойын аластайды. Басына бүркітті қондырып емдеу, ұшықтау сырқаттың наным-сеніміне қатты әсер етіп, ол айығып кетеді, - дейді бүркітшілер.

«Бүркіт бір сілкінсе, бір пәле кетеді»,-деп сенетін қазақтар ежелден-ақ бүркіттің терісін де, қауырсынын да, қанатын да, басы мен тұмсығын да, тұяғын да, «ұлы денесін» де құрмет тұтып, ол өлген соң бұл мүшелерді аяқ асты тастамай, ырымдап әр жерге іліп қояды. Яғни, бүркіттің басын, аяқ, тұяғын жас отау тұратын үйдің төріне, жас жұбайлардың тұскиіз, шымылдық, төсек бастарына, жас сәбидің бесігінің басына іліп, ол жас отауды, жас жұбайларды, жас сәбиді әртүрлі тылсым әрекеттерден, «қара

күштерден», жын-шайтаннан, көз-сұқтан қорғайды деп сенеді. Сондай-ақ, ақ шашты әжелер бала бесігіне бүркіттің дене мүшелерін ілгенде: «балам бүркіттей алғыр, қайсар, батыл болсын», - деп ізгі тілек те айтады.

Құсбегі бүркітшілік өнерін ұрпағына үйретіп кетуге тиісті. Ол бүркітін көтеріп жүре алмайтын немесе кәсібін балаларына, туған-туыстарына жалғастыруға бермекші болған кезде «бүркітімді енді сен көтер» деп солардың біріне сыйлайды. Мұрагерлікке құсымен бірге оның құрал-жабдықтарын да береді. Бүркітті қабылдап алушы жас құсбегі: «Әкемнің бүркіті», «атамның бүркіті», «көкемнің бүркіті» деп мұра бүркітті басқаларынан ерекше қастерлеп, ұстайтын болады. Кейде қарт бүркітшілер өлер алдында: «Менің құрал-жабдықтарымды түгенше деген бүркітшіге беретін болыңдар», - деп өсиет те айтады. Мұрагерлері бұл заттарды киелі санап, жоғары жаққа іліп қояды.

Қазақ халқының ежелгі салты бойынша, сырттан үйге ең алғаш кіргенінде адамдардың қай-қайсы да әуелі шаңыраққа сәлем береді. Егерде сол үйдің оң жағында, тұғыры үстінде бүркіт отырса, содан кейін оған…