Қыз Жібек шығармасы туралы ғылыми жұмыс

Түркістан облысы

Жетісай ауданы

№60 "Қызылқұм" жалпы орта мектебі " коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ғылыми жоба үгісін құрастырған: қазақ тілі және әдебиет пәнінің мұғалімі Махимова Шірін Сатыбалдықызы

Тақырыбы: Қыз Жібек

Бағыты: «қазақ тілі және әдебиеті»

Секция: Қазақ әдебиеті

Аннотация

Оқушы өзінің ғылыми жобасында Қыз Жібек шығармасын толық қамтыған. Жанр түрлерін зерттеген. Мәліметтерді, деректерді өз жасына лайық таба білген. Деректермен дәлелдеген.Оқушы бұл жобаны жазу барысында кенінен дайындалғанын байқатты

Қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі: Махимова Шірін Сатыбалдықызы

Мазмұны

Кіріспе... ................................................................................................................

1.Қыз Жібек романының шығу тегін зерттейді.......................................................................

2. Қыз Жібек романының негізгі идеяларын ашады,......................................................................

3. Роман жетістіктерін ерекшелейді............................................................................................

Қорытынды ..........................................................................................................

Қолданылған әдебиеттер......................................................................................

Кіріспе

Жырда көне тарих жөнінен мол мағлұматпен қатар ерекше бағдар беретін сипаттаулардың бірегейі – қазақтың бұрынғы сән-салтанаты суреттелетін көріністер.

"Қыз Жібек" лиро-эпосы қазақтың өткендегі көшпелі тұрмысының айнасы сияқты, – деп жазған еді кезінде ұлттық этнографияның білгірі Мұхтар Әуезов. – Одан көшпелі елдің шұбырып көшкен көш суреті, тігілген шатыр, жапан кезген жалғыз атты жолаушылардың суреті тәрізді көптеген ескілікті көріністер танылады".

Фольклортанушы Әуелбек Қоңыратбаевтың пікірінше, жырдағы суреттеулер, көштің сән-салтанаты, әртүрлі асыл бұйымдар, ат жабдығы қазақ қоғамының қуатты, дәрменді, салтанатты өмір сүрген ілгергі дәуірінің күйін танытады.

Жырдағы тұрмыстық көріністерді саралаған кезде де айтушының жеке көзқарасын, ол өмір сүрген дәуір шындығын, яғни жырлаушы санасын ескеріп отыру лазым. Осы тұрғыдан келгенде, 1894 жылғы нұсқаның өзіне де кейінгі дәуір айтушылары өз таңбаларын түсірген. Десе де бұл нұсқа, М. Сильченко атап көрсеткендей, бәрінен де көнерек кезеңде жасалуы себепті онда негізінен оқиға өткен заманның бояу-бедері көбірек көрініс тапқан деп қабылдау керек.

1.Қыз Жібек романының шығу тегін зерттейді.

2. Қыз Жібек романының негізгі идеяларын ашады

3. Роман жетістіктерін ерекшелейді

Жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі мазмұнын ашатын бірнеше мәселеден, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Зерттеудің негізі: оқытудың заманауи әдістері, білім беру үрдісіндегі әрекеттік және құзыреттілік тәсілдерін меңгереді.

Зерттеудің болжамы: Жырда көне тарих жөнінен мол мағлұматпен қатар ерекше бағдар беретін сипаттаулардың бірегейі – қазақтың бұрынғы сән-салтанаты суреттелетін көріністер

Зерттеу пәні: Қазақ әдебиеті

Зерттеу әдіс-тәсілдері. Зерттеудің барысында жинактау, талдау, зерттеу әдістері пайдалану.

Зерттеудің объектісі: Сарымсақтың құрылымын, адам өміріндегі пайдасы мен зияны туралы анықтау.

Жобаның ұсыну формасы: Зерттеушілік

1. Төлеген еліне қайтып барғасын тұйғын, қаршыға салып, саят қылып жүреді. "Тағы да кетемін" деп далаға 2 қап ділдә көміп қояды. Бұл жолы да жансерік атын гауһар, лағыл, алтынмен жабдықтап жүреді. Құнан шығып тұрған Көкбурыл тұлпарды ат-тұрманымен Сансызбайға деп сайлап кетеді. Тағы да алтын балдақ ақ семсер, шарайнасы бес қабат баданакөз кіреуке, тоғыз қабат көк сауытты кілемге будырады. Бекежанның қолында білтелі мылтық жүреді. Жібек тойда бірнеше жігітпен намаз, жұма жайында айтысады. Сансызбай Көкбурыл атты жұқа жібек – франкіменен белдіктеп, шұғаменен желдіктеп, мақпалменен терліктеп аттанады. Несін айтасыз, аста-төк дүние, жарқ-жұрқ еткен мүлік, барақат өмір...

Ал енді Жүсіпбек осынау шалқып жатқан тіршіліктің салтанатын одан әрмен асырған. Кезінде оның нұсқасы осынысы үшін сынға да ұшыраған болатын. Мысалы, М. Сильченко "Жүсіпбек Шайқысламов <...> байлардың тұрмысын суреттеген жерлерде, көбінесе артықша көріктілікпен әсірелеп суреттеген. 1894 жылы басылып шыққан жырда Төлеген сапарға аттанғанда мол дүниемен шығады деп жай ғана айтылады. Ал Жүсіпбек редакциясында қанша нарға қандай көлемде алтын-күміс, қазына артылғанын анықтап көрсете суреттейді" деп жазды. Анығына жүгінсек, шындығы да сол. Төлеген Жайыққа аттанбақ болып, Қаракөк тұлпар атын жаратқанда "тұрманының һәммасын алтындатып, төрт аяғын күміспен тағалатады, жүгені мен ер-тұрманына шамшырақ тас орнатады". Және де басшы-қосшы 100 жігіт алып, 9 нарға алтын-күміс артады да, қызметкер етіп және 5 жігіт ертеді. Қант-шайының өзі 40 түйеге жүк болады. Шешесінің ақылымен жылқыдан 250 жорғаны және алады. Сырлыбай хан 9 мың жылқы біткен бай. Төлеген еліне қайтып келіп, қайыра жүрмекке дайындалғанында далада, көмулі күйінде "жүз мың тіллә, сегіз пұт күміс" сақтайды. Сансызбай Жібекті алып, қайнына келгенде, қайын жұрты 80 нарды толтырып жасау артып, бес жеті (5х7=35) алтын отау беріп, 9 жор

2. Бекежан ақ сырық мылтықпен қаруланған. Сансызбай ағасын іздеп шығарда 82 түйеге 2 ат сатып алып, үстіне масақты қырлы оқ артады. Жібек тойға, тойбастарға барғанында 12 жорғаның мойнына күмістен қоңырау тағып барады. Алтын әйкел құрғызып, 7 күндей айтысып, 14 жігітті жеңеді. Қорен қалмақ 40 жігітін құдалыққа мәстек жеккен көк арбамен, киітке деген уыс-уыс ақшамен жүргізеді. Шегенің қолында алтын домбыра. Жібек Сансызбаймен қашарында алты қанат орданы 6 нарға жүк қылып артады. Төлеген астындағы атын беріп, тай кезінде қалап алған Көкжорғаны бестісінде үйретеді, өзі кедей бола тұра атдорбасын масатыдан тіктіріп, ер-тұрманын зерлетіп, неше түрлі тас орнатып соқтырады. Қараменнің баласы Егіз күйеуді қайын жұрты Тама елі беренмен дөп-дөңгелек етіп оюлатқан, уығын алтын сырмен сырлатқан, керегесінің көзін күміспен березелеген қонақ үй – отауға түсіреді. Алтындаған жанат ішік, күмбездей аппақ отау, алтын шашақ күмбез-сәукеле, жібек кілем жапқан 9 нарға артқан жасау. Айсұлудың құла жорғасының ер-тоқымын алтындаған, қамшысының сабы күміс, төркінінен айдап әкелгені бір ауылдың малы. Қараменнің келін түсіру тойында қоңсы-қолаңның киітке кигені қамқа тон, қызыл берен, жанат ішік. Төлеген мен

Айсұлу болса жылқыдан 300 жорға айдатып беріп, салтанатын түзетеді. Ерусіз қол барар жеріне жеткенде алтын шатыр құрып, ту тігіп жатады. Шекті оларға ерулік бергенде ту жылқы, асау ұстап сойып, ұлы жиын жасайды. Жібек Төлеген шақырғанда кісі бойы алтын тақтан қояндай ырғып түседі. Омырауын басқан алқасы шағылып күнге жалтылдап, гауһарлы алтын сырғасы иыққа түсіп салпылдап, кәмшат бөркінің үкісі көзіне төгіліп, қайран Төлеген берен тонын жамылып күтіп жатқан отауға ойқастап келеді. Алдынан шыққан жеңгесінің де сәулеті жұрттан асқан: сары алтынға малынған, жалғанның асыл тастарын дәл бойына тағынған. Жібек елінен Сансызбаймен бірге қолына алтын қамшысын алып, төбеге шашын түйіп, үстінен құндыз бөркін бастырып, шалбар киіп сыптай болып аттанады. Байырғы арда қазақтың кемерінен асып-тасқан номадтық болмысын танытатын кісі таңғаларлық сән-салтанат көрінісі осы. Сол үшін де бабалар тұрмысын сөз еткенде, әсіресе тарих еншісіне өткен дәуір-дәуренді экрандау арқылы өскелең ұрпақтың санасына сіңірер кезде мәселенің осы жағына баса назар аудару керек. Жұпыны тұрмысты қазақ қай кезде де болған, сондай-ақ, бірөңкей байлықты дәріптеу де бүтін болмысымызды көрсете алмайды. Ақиқат – таразы басын т

3. "Қыз Жібек" жыры екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде Төлегеннің Жібекке үйленуі әңгімеленсе, екінші бөлімде Жібектің Сансызбаймен қосылғаны баяндалады. Екі бөлім - екі оқиғаны жырлайды, бірақ сюжет біреу: жігіттің үйленуі.

"Қыз Жібек" эпосын махаббат гимні деудің әбден жөні бар. Оның нағыз көркем туындыға айналу процесі жүріп жатқан кезде, яғни ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамында жеке бастың, сезімнің бостандығы, махаббат еркіндігі туралы мәселе мұндай деңгейде ашық айтыла бермеген, ескі рулық заманның неке мен отбасына қатысты ежеқабыл, қалыңмал, көп әйел алу, әмеңгерлік сияқты салттары үстем болған. Солай бола тұрса да, "Қыз Жібек" жырының шығуы сол дәуірдің өзінде-ақ халықтың идеал туралы эстетикалық пайым-түсінігінде белгілі бір дәрежеде өзгеріс болғанын айғақтайды. Төлегеннің де, Жібектің де өзіне лайық жар іздеуі, сүйіспеншілікпен үйленуді көздеуі - сол кезеңдегі жастардың ойында, көкірегінде жүрген арманын, мұңын, тілегін аңғартады. Жырдың ел арасында кең тарағанының бір себебі осында болса керек.[2]

Төлеген - қазақ эпосы, тіпті бүкіл қазақ фольклоры үшін жаңа кейіпкер. Ол Қозы Көрпештен де өзгеше. Қозының бейнесінде батырлық қасиет көп. Ал Төлеген - нағыз лирикалық кейіпкер. Ол бай болуды, батыр болуды көксемейді. Оның арманы - өзіне лайықты сұлуды сүю, соны өзіне өмірлік жар ету. Жыршы да осыны айтады: "Батырлық, байлық кімде жоқ, Ғашықтық жөні бір басқа". Демек, сол кездің қоғамында осындай ой-пікір болған, яғни ел ішінде махаббатты - өте таза, бәрінен ерекше, биік сезім, оны кез келген адам біле бермейді деген ұғым қалыптасқан. Нақ осындай ерекше сезім Төлегенді әкесінің бата бермегеніне қарамастан алыс…