Райымжан Мәрсековтің Қазақ газетімен ынтымақтастығы

РАЙЫМЖАН МӘРСЕКОВТІҢ «ҚАЗАҚ» ГАЗЕТІМЕН ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ

Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің студенті КАМАЛИ А.Е.

Аңдатпа: Бұл мақалада Алаш қозғалысының аса көрнекті қайраткері, заңгер, публицист Райымжан Мәрсековтің өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі «Қазақ» газетімен жұмысы қарастырылады. Қазақ халқының бостандығы, теңдігі жолында аянбай тер төккен қазақтың біртуар азаматының патша үкіметінің отаршылдық саясатының сырын әшкерелеген мақалалары оның жанкешті ерлігін танытады. «Қазақ» газетінде маңызды қоғамдық мәселелерді көтеруге ат салысты. «Қазақ» газетінің беттерінде жарияланған мақалаларды талдау Р.Мәрсековтің дәуірінің күрделі мәселелерін ашуға, барлық мән-жайлар мен қайшылықтарды ашуға негізделгенін көрсетеді.

Түйінді сөздер: Заңгер, Алаш, «Қазақ» газеті, Отаршылдық саясаты,Патша үкіметі.

Аннотация: В этой статье рассматривается работа одного из важных этапов в жизни видного деятеля движения Алаш, юриста, публициста Раимжана Марсекова с газетой «Қазақ». Статьи выдающегося казахского гражданина, который самоотверженно трудился на пути к свободе, равенству казахского народа, раскрывающие тайны колониальной политики царского правительства, свидетельствуют о его самоотверженном подвиге. В газете «Қазақ» приняли участие в поднятии важных общественных вопросов. Анализ статей, опубликованных на страницах газеты «Қазақ», показывает, что он основан на раскрытии сложных проблем эпохи Р. Марсекова, раскрытии всех обстоятельств и противоречий.

Ключевые слова: Юрист, Алаш, Газета «Казах», Колониальная политика, Царское правительство.

Annotation: This article discusses one of the most important periods in the life of the prominent figure of the Alash movement, lawyer, publicist Raimzhan Marsekov, his work with the newspaper «Kazakh». The articles of a unique Kazakh citizen, who worked hard for the freedom and equality of the Kazakh people, revealing the secrets of the colonial policy of the Tsarist government, demonstrate his selfless heroism. In the newspaper «Kazakh» he took part in raising important public issues. The analysis of articles published on the pages of the newspaper «Kazakh» shows that R. Marsekov is based on revealing the complex problems of his ERA, revealing all the circumstances and contradictions.

Keywords: Lawyer, Alash, Newspaper «Kazakh», Colonial policy, The tsarist government.

Кіріспе.

ХХ ғасырдың басында Қазақстан қоғамдық – саяси және құқықтық ой – пікірдің дамуына мол үлес қосқан қайраткерлердің қатарындығы Райымжан Мәрсековтың есімін ерекше атап өтуге болады. Оның жеке болмысы мен өмір белестері, белсенді қоғамдық қызметі мен саяси құқықтық көзқарастары еліміз өз тәуелсіздігін алғаннан кейін біршама алға жылжып зерттелуде. Өз ізденістерімнің нәтижесінде Райымжан Мәрсековтың азаматтық тұрғысынан баға беретін болсақ, ол бізге қазақ тарихында Ресей студенттерінің қозғалысына белсене қатысып, самодержавиялық билікке қарсы үн көтерген, азаттық реформалық қозғалыстың алғы шегінен көрінген қайраткер, ірі заңгер, публицист, Алаш қозғалысының белсенді мүшесі, қазақтың мүддесін көздеп, қамын жеген ұлт ойшылы ретінде танылады[1].

Мәрсековтың өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі – оның «Қазақ» газетімен жұмыс істеуі. Газет 1913 жылы құрылды, оның идеологы, дем берушісі Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов болды. 1913 жылы 5 қаңтарда генерал-губернатор Сухомлинов Орал облысының әскери губернаторына 1905 жылғы 9 желтоқсандағы №1458 циркулярлық жарлығы бойынша «Торғай облысы Қызылжіңгел болысының қазактары №8 Мұстафа Ахметұлы Уразаев жауапкершiлiгiмен, Торғай уезi мен облысы, Тұрсын болысының № 5 қазағы Ахмет Байтұрсыновтың редакциясымен толық көлемде Орынборда қазақ тiлiндегi «Қазақ» деп аталатын апталық газетiн шығаруға рұқсат етiледi».

Өз алдына кең мәдени-ағартушылық міндеттер қоя отырып, газет редакциясы сонымен бірге өзекті мәселені - қазақтардың қалыптасып келе жатқан этнос ретіндегі тағдыры мен болашағын бөліп көрсетті[2]. Баспагерлер “қазақтар арасында насихаттауды жүзеге асыру” міндетін нақты белгіледі. Олар Тәуелсіздікті сақтау үшін " біз барлық күштерімізбен және құралдарымызбен ағартушылық пен жалпы мәдениетке ұмтылуымыз керек; ол үшін біз бірінші кезекте ана тіліндегі әдебиетті дамытуға міндеттіміз, 1914 жылғы сандардың бірінде айтылғандай.: “Қазақ” газеті жарыққа шыққан күннен бастап алға қойылған мақсатқа жету үшін белгілі бір күш-жігер жұмсайды. Газетте жарияланған мәліметтерге сәйкес, оның оқырмандары көп болды, таралымы 1913 жылдың аяғында үш мың жеті дана болды, жекелеген жағдайларда сегіз мың данаға жетті.

Осы мәліметтерге сәйкес, 1914 жылдың басында жазылушылардың 83,8% - дан астамы Торғай облысында, Семей, Ақмола, Сырдария және Оралда болған. Ішкі Оралда Жетісу жазылушыларының 4,5% - дан 5,2% - на дейін болды. Сонымен қатар, газет Ферғана, Самарқанд, Закаспий, Орынбор, Уфа, Қазан, Санкт-Петербург, Мәскеу, Томск қалаларында оқылды. Оқырмандар контингенті пайыздық қатынаста аз болғанымен, Орынборда 0,1-0,2% - дан (Мәскеу, Санкт-Петербург, Самарқанд) 1,2% - ға дейін болды.

Осылайша, газетте жарияланған мәліметтерге сүйенсек, газет оқырмандарының негізгі бөлігі дала аймағында болды. Осы газет авторларының қатарында "бүкіл далаға танымал Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, доктор Әубәкір Алдияров, доктор Арғынғазы Поштаев, доктор Халел Досмұхамедов, доктор Дулатша Құсебағалиев, доктор Бинкевич, алқаби сенім білдірілген Райымжан Мәрсеков, инженер, қазылар алқасы, Қазылар алқасы, Қазылар Мұхамеджан Тынышпаев, шежіре Шәкәрім және т.б [3].

Р. Мәрсеков өз мақалаларын “М.Р.”, “РОМ”, “Райымжан”, “Райымжан-кара”, “РОМ-кара”, “ Р. М.” бүркеншік аттарымен жариялады[4].

Р. Мәрсеков қарастырылып отырған кезеңде теоретик ретінде қалыптасып, өлкенің әлеуметтік-экономикалық, саяси өмірінің негізгі мәселелерін өзіндік түсіндірді. Сол кездегі басқа зиялы қауым өкілдері сияқты (А.Байтұрсынов, А. Бөкейханов, А. Беремжанов, М. Дулатов, Х. Досмұхамедов және т. б.) Р. Мәрсеков газет оқырмандарына болып жатқан процестерді түсіндіріп қана қоймай, қоғамдық дамудың ғылыми болжамдарын жасауға мүмкіндік беретін қоғам өмірінің сол жақтарына жүгінді. Р. Мәрсеков, мақалалардың авторы ретінде, тарихи материалды керемет білумен, әлемдік социологиялық, философиялық әдебиеттермен танысумен, талданатын материалдың болмысына енуімен ерекшеленді.

Ол өзінің “Қазақ қайда бар жатыр” мақаласында жергілікті шенеуніктердің, сот жүйесінің озбырлығына қарсы шығып, Семей түрмесінде төрт ай отырған Айғыржал уезі тұрғынының нақты жағдайын, тағдырын сипаттайды. Оқырманға түсіндіре отырып,: қамауға алудың себептері қандай, мұндай жазаны кім анықтады деген сұрақтарға жауап беруге тырысады. Жәбірленушінің өзі, белгілі болғандай, мұны білмеген. Р. Мәрсеков озбырлыққа наразылық білдіріп, адамды түйені ұрлаған деп жасамаған ұрлығы үшін сотталғанын айтады. Тәжірибелі заңгер Р. Мәрсеков соттылықтың қате екенін, кінәлілер тіпті сотқа шақырылмағанын және үкім іс жүргізу нормаларын өрескел бұза отырып ауызша шығарылғанын дәлелдейді. Алдау өркендеп, әділетсіздік, заңсыздық орнаған кезде кедейлердің жағдайы қандай болмақ, себебі кедей адам өз малдарын ғана емес, жақындарын да қорғай алмайды. Әйелдер мал ретінде сатылады, отбасылар жойылады, қоғам ыдырайды, толық азғындық билік еткен кезеңде қарапайым адам құқықтары бұзылады. Мұндай тағдыр әрбір қазақтың басынан өтеді дейді Мәрсеков[5].

Мәрсеков қалыптасқан жағдайдан шығудың жолын өз халқының ағартушылығынан көреді, бұл ретте ол жастардың рөлін ерекше атап көрсетеді.

P. Мәрсеков, өз дәуірінің көптеген қайраткерлері сияқты, Қазақстандағы Романов үйінің қоныс аудару саясатын талқылау мен әшкерелеуден тыс қалмады. Бұл мәселеге оның “Жер меселесі”, “Ата қонысынан айрылған қазақ жайы” мақалалары арналды. “Жер мәселес” мақаласында автор аграрлық мәселе халық тағдырындағы басты мәселелердің бірі деп санайды.

Алайда бұл қазақтардың әділ талаптарынан бас тартуға құқық бермейді. Көбінесе қазақтар өз мәлімдемелерінде оларға ежелден көшіп келген жерлерді бөлуді сұрады, ал басқалары, автордың айтуынша, өз жерлерін кеңейтуге тырысты. Бұл шенеуніктер қолданатын көптеген дау-дамайларды тудырды, оларға өңдеуге жарамсыз жерлер бөлді. Нақты мысалдарда . Марсеков қоныс аударуды басқару механизмін ашады. Ол Өскемен уезінің №2 ауылының, Айртава болысының тұрғындарына мысал келтірді. Бұл ауыл тұрғындары жер алуға ниет білдірді. Оларға жер бөлінді, бұл шешімді уездік комиссия бекітті. Сонымен қатар, орындаушылар тұрғындардан "оларға бөлінген кез-келген жерді алуға келісетіндігі туралы қағаз алғысы келді". Олар өздеріне бөлінген жерлерді көргенде, олар қатты…