Сәбит Мұқановтың Жылқы шығармасы, 4 сынып

Сабақтың тақырыбы: С.Мұқанов «Жылқы»

Сабақтың мақсаты: 1. Мәтінді түсініп оқуға баулу,оның мазмұнын ашу, жылқы туралы білімдерін кеңейту. Оқушыларға жылқы малының пайдасын ұғындыра отырып, мәтінге талдау жасау. Жылқының ерекше қасиеттерімен таныстыру.

2. Мәнерлеп оқуға, түсінгендерін өз сөздерімен айтуға баулу

3. «Жылқы» жануарына деген сезімдерін ояту қамқорлық жасауға тәрбиелеу. Сөздік қорларын молайту. Ойлау, есте сақтау қабілеттерін арттыру. Шығармашылықпен жұмыс жасай білуге тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекіліктері: Төрт түліктің суреттері, кесте-сызбалар, слайд, АКТ видео материалдар, «жылқы» жануарларының суреттері , топтық тапсырмалар

Сабақтың типі: ашық сабақ

Сабақтың түрі:Аралас сабақ

Сабақтың әдіс-тәсілдері: түсіндіру, сұрақ-жауап, топтастыру, әңгіме, талдау, жинақтау, СТО әдіс-тәсілдері, шығармашылық жұмыс.

Пәнаралық байланыс: дүниетану, музыка, қазақ тілі

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі: Үш тілде амандасу

-Сәлеметсіздер ме,балалар? Здравствуйте,дети? Gооd morning pupil? How are you?

1. Сыныпты ретке келтіру.

2. Психологиялық дайындық:

Көк аспанда күн күлсін,

Ұл қолында ту тұрсын.

Қыз қолында гүл жүрсін,

Көк аспанда күн күлсін,

Бірге жүрсін бүлдіршін.

Топтарға біріктіру. І топ –«Арғымақ» Сымбатты да, жүрдек асыл тұқымды жылқы ІІ топ – «Тұлпар» Ең жүйрік ат, қашса құтылып, қуса жететін асқан жүйрік жылқы ІІІ топ –«Сәйгүлік» Бәйге бермейтін жүйрік жылқы

Топпен жұмыс істеу ережесі:

Татулық

Тәртіп

Тыныштық

Талап

тазалықІІ. Үй тапсырмасы:

Әбділда Тәжібаев «Жарық түнде жайлауда» өлеңін жатқа айту.

Құраған шағын әңгімелерін оқу

Өлеңде қайталанған өлең жолдары бар ма?

Қайталау дегеніміз не?

Қайталау – сөз әсерін күшейту. Ақын оқырман назарын өзіне айрықша аудару үшін бір нәрсені немесе құбылысты бірнеше мәрте қайталау әдісін қолданады.

5.Өлеңнің авторы кім?

6.Ә.Тәжібаев кім?(ақын, драматург,ғалым)

ІІІ. Жаңа сабақ: Суретпен жұмыс

Төрт –түлікті атайықшы.

Жылқы – лошадь-horse (хас) құлын- жеребенок- slave(слейв)

Сиыр – корова- cow(кау) бұзау- телёнок- calf—колф)

Түйе – верблюд-camel (КАМЕЛ) бота – верблюжонок- colt( колт)

Қой – овца-sheep-(шип) қозы- ягненок- lamb( ламб)

Ешкі - коза –goat(гәут) лақ- козлёнок- kid ( кид)

* Ой дамыту жұмысы:

1.Сурет бойынша жаңа сабақты ашу. (Қамбар ата суреті) Қай малдың пірі?

2.Суретте не бейнеленген?

Жылқы. -Жылқы туралы не білеміз?Қазақ халқы үшін төрт түліктің осалы жоқ.Дегенмен жылқының адам үшін атқаратын қызметі өте жоғары бағаланады..Мереке-қуанышта,қайғы-қасіретте,басқа түскен не ауыр күндерде бұл түлік адамның жан серігі,айырылмас досы болғанЖылқы - малдың патшасы, қазақтың көшпелі тұрмысында жылқының орны ерекше болған. Қазақ халқы жылқыны ерекше бағалаған, оның қымызы өте құнды, шипалы, табиғи сусын. Қазысы тағамдық, емдік қасиеттері өте мол. Жылқының терісінен бұйымдар жасайды. Жүген,қамшы,үзеңгібау т.б

.Балалар, бүгін біз С.Мұқановтың «Жылқы» әңгімесін оқимыз. Жылқының ерекше қасиеттерімен танысатын боламыз.

С. Мұқанов туралы не білеміз?

Сәбит Мұқанов Ақмола обл. Қызылжар жерінде дүниеге келген. Ол жеті жасқа келгенде әкесінен, 8 жасқа келгенде анасынан айрылып, жетім қалады. Мұстафа деген ағасының қолында қалады.жетімдіктің ауыр қасіретін тартқан Сәбит он жасынан бастап өз бетінше еңбек етеді. Сәбит әркімнің есігінде жүріп отыншы, сушы, қойшы жылқышы болып күн кешеді. Ол он жасында оқи алмайды. Бірақ оқысам, білсем деген арманы ойынан кетпейді. Сөйтіп, өз бетінше ұмтылып ауыл молдасынан оқып, хат таниды.15 жасында қисса дастандар оқи алатын халге жетіп, өлең шығара бастайды.1918-1919 жылдары Омбыдағы оқытушалар курсын бітіргеннен кейін, біраз уақыт мұғалім болып жұмыс атқарады.1919-1928жылдарда баспасөз орындарында қызмет атқарады. Алғашқы өлеңдері мен әңгімелері, поэмалары, мақалалары 1922жылдан жариялана бастады. Сабит Мұқановтың « Ақ аю», «Ботаға »

Бейнероликке назар аударайық.

IV.«Оқулықпен жұмыс: «Өзіміз оқып танысайық ,әңгімелейік»

-Мәтінді оқушылар іштей оқып шығады.

1-топ— Мәтіннің басынан бастап – кіріседі сөзіне дейін оқиды,

2-топ— Қос сөзінен бастап — қалады сөзіне дейін оқиды,

3-топ Тағы сөзінен бастап –соңына дейін оқиды.

Сөздік жұмыс

Қос – шөп шабу, егін салу, егін жинау, жылқыны қысқы отарда бағу кезінде көшіп-қонуға ыңғайлы, тігуі, жығуы оңай баспана.

Тебінде - қарды теуіп, қар астындағы шөпті жеу.

Қос- тебінің орталау тұсына тігіледі. Олай тігілу себебі жылқышының баққан малын қарап тұруы оңай. Көлемі арбаның доғалағындай кішкентай шаңыраққа айнала қадаған қазықтардың сыртынан киіз қоршалады да, түтін шығатандай түндік салынады.

V. Тапсырмалар:

1-топ:.Табиғат көрінісін беретін жолдарды оқу

2-топ.Мәтінді оқып шығып,жылқының аналық мейірімі айтылатын тұсты табу

3-топ: Мақан жылқышының сөзін табу.

Мәтінді оқу арқылы жылқы туралы тағы не білдік?

Денесіне түскен құрт өліп қалады, жылан тері иісіне жоламайды, еті салқында қатып қалмайды, терісінің де пайдасын, лай суды ішпей таза суды ішетінін,қымызының емдік қасиеті бар екенін оқып білдік.

Жылқыны бағатын адамды кім деп атаймыз?

-Жылқышы. Бақташы.

Жылқышының ең ауыр кезеңі –қыс мезгілі екен. Қысты олар қоста өткізеді екен. Жылқышы қосы-күнде көшіп жүруге ыңғайлы баспанасы.

Жылқы ежелден қазақ батырларының- қанаты . « Жылқы- ер қанаты» деп тегін айтылмаған. Жаугершілік заманда атқа мінген батырлар бір-бір атқа мініп ел қорғаған . Қазір де әскери қызметте, таулы аймақта шекара күзетіне ат мінеді. Жылқы –киелі көк пырақ . Еліміздің Елтаңбасындағы Қос тұлпар -осы киелі пырақтар.

Жылқы қолға тез көндігетін ,иесін ұятқа қалдырмайтын жануар. Соған байланысты оны өнер саласында спорт, кино, циркте кеңінен қолданады . Жылқыны цирк аренасына алғаш рет ағылшын Филип Эшли алып шықты. Қазақстан циркінде де өнерпаз жылқылар бар. Жылқы туралы әндер, өлеңдер мол ,биде бар.

Мұғалім:Соның бірін айтып,билеп сергіп алайық

VI.Сергіту сәті: «Қара жорға» биі

«Қара жорға » биі денсаулыққа өте пайдалы. Бұл би адамның мойын, омыртқа, дене бітіміне, жүріс – тұрысына үлкен әсерін тигізеді. Дәрігерлердің ұсынысы бойынша бұл би- өте қолайлы би.. Бір сөзбен айтқанда, ол – ұлттық рухты оятушы құрал, ол – ұлттық спорт, керек десеңіз, ол – медициналық емдеу тәсілі де.

VII.Топтық тапсырмалар

1 топ: Сәйкестендіру

Алпамыс Тайбурыл

Ертарғын Байшұбар

Қамбар Тарлан

Қобыланды Қарақасқа

2 топ:

Жылқының жасына қарай қалай аталатынын тауып жаз:

1 .Құлын.2. Жабағы.3. Тай.4. Құнан. 5. Дөнен.6. Бесті.7. Ат.Жылқының жасына қарай атаулары да бар. Жылқының жаңа туған төлін құлын дейді. 6 айдан 1 жасқа дейінгісі жабағы, 1 жастан асқаннын тай, 2 жастан асқанын құнан, 3 жастан асқанын дөнен, 5 жасарын бесті ары қарай жасын қосып айта береді.

3 топ: Сөзжұмбақты шеш:

Ж

Ы

Л

А

Н

Қ

Ұ

Л

Ы

Н

С

Е

З

І

М

Т

А

Л

Қ

А

М

Б

А

Р

А

Р

Ғ

Ы

М

А

Қ

Жылқының иісіне не жоламайды?

Жылқының төлін қалай атайды?

Жылқы қандай жануар?

Жылқының пірі.

Жүйрік атты қалай атайды?

VIII.Сен білесің бе?

*Жылқының еті мен қымызының емдік қасиеттері бәріне белгілі. Ал оның өзге де өнімдерімен ертеде қазақ халқы түрлі ауруларды емдеп келген.*Қатты суық тиіп, белінен шойырылған адамды жылқының терісіне ораған. Немесе оның тезегімен, көңімен де емделген.

* Қылы да ем. Жылқы қылының беріктілігімен қоса, емдік қасиеті де бар екен. Қылды жағып, күлін аузы уылған баланың ауызына, адамның күйген жеріне сепсе, күйіктің орыны тез жазылады.*Денеге қотыр шықса, жаңа сауған биенің сүтіне шомылу керек. Қотырды кетіргенімен қоса, теріні жақсы қоректендіреді. Ал шаш түсе бастаса, қымызбен жуса пайдалы.*Аттың жүрек майын қыздырып, асқазан қыжылына ішкен. Онымен қоса, өкпесі ауырған адам ол майды шикілей жеген. *. Сондай - ақ үсіген адамның дене мүшелеріне жылқы майын /қыздырылмаған/ жақса, тез жазылады екен.

Жылқының бір жылдық ауа – райын болжайтын қасиеті де бар.

Сәуір айында жылқы ықтаса, келер жылы қыс қатты болады. Жылқы басын көп шұғыса, келер қыс жайсыз болады. Ата - бабамыз қымызы бал, еті дертке дауа, мінсе ер қанаты болған Қамбар ата тұқымын осындай көреген жаратылысы, сезімталдығы үшін де ерекше пір тұтқан.Жылқы өнімдері

Ет өнімдері

Жылқы етінен өндірілетін өнімдер: жал, жая, қарта және шұжық. Жал - желке шайы, жая - екі жамбастың сырты, яғни сауыр еті. Қазы - қабырғаның майлы сүбе еті. Қарта - тік ішектің майлы бөлігі. Шұжық - туралған ет пен май тығылып, илектен жасалған тағам.

Қымыз

Қымыздың 3 мың жылдық тарихы бар. Қымыз - халқымыздың кәделі әрі киелі сусыны. Қымыздық 40-қа жуық түрін дайындайды. Оны дайындау тәсілдері де түрліше. Мысалы, уыз қымыз, бал қымыз, бесті қымыз, дөнен қымыз, жуас қымыз, қысырақ қымыз, шырғанақ қымыз және басқа да түрлері бар. Қымыздың шипалық қасиетіне шет елдер де көңіл бөле бастады. Халқымыздың ұлттық мерекесінің бірі «қымызмұрындық» деп аталады.

IX Сабақты бекіту: «Ойлан – жұптас – бөліс» әдісі

1 топ: «Жарнама» ойыны

Жылқының пайдасы. Дәлел1. Еті. Өзге малдың етінен күшті, қуатты, құрттаса таза етіне жеткенде өліп қалады.2. Терісі. Жылқының терісінің исіне жылан жоламайды, жылан шаққан адамға аттың аттың терін ішкізсе, мың да бір ем, терісі асыл болғаны.Қылынан- арқан, жіп, желі.

Еті – өте жоғары сапалы.

Қазысы – тағам, емдік қасиеті мол.

Терісінен – жүген, үзеңгі бау, қамшы жасайды.3. Сүті (қымызы ) Өкпе ауруына ем, ол сүтінің өте күштілігінен.

Сондықтан шетелдік сусынды алып ішкеннен ұлттық сусын «қымызды » алып ішсек, біздің денсаулығымызға пайдасы өте зор болар еді. Дүкен сөрелерінен қымызды көру қуантарлық жағдай.

2 топ: «Егер мен жылқы шаруашылығын дамытатын кәсіпкер болсам» не істер едім?Қалай дамытар едім?

Қазақстанда жылқы шаруашылығын өркендету керек. т.б

3 топ: «Жылқы» сөзін септеп жаз.(Ережесін еске түсіру)

Атау септік

Ілік септік

Барыс септік

Табыс септік

Жатыс септік

Шығыс септік

Көмектес септік

Х.Сабақты қорытындылау: – Жылқы өте жершіл болады. Өз мекенін іздеп қашады, өз үйірін іздеп қашады, оның айылын қатты тартсаң, тістеп не теуіп өшін алады, ұнатпай қалса, ыңғайы келгенде тебеді, жылқының аты шыққан тебегені болады, қытымыр мінезді жылқы, ақылды жылқы, ақылсыз жылқы, кең пейілділері де болады. Адамды алдайтындары бар, ер мінезді батылдары бар, адамға, иесіне жанашырлық жасайтындары да болады. «Жылқы кісінескенше, адам сөйлескенше» деген сөз осыдан қалса керек. Жылқы деген ішсе – сусын, жесе – азық, мінсе – көлік. Жылқы жануары жайында әңгіме мұнымен шектелмесі анық. Жылқының қасиетін айтып тауысу мүмкін емес.

Күннің шуағы арқылы сұрақтарға жауап берейік.

1. Жылқыны түсіне қарай қалай атайды? (торы, көк, жирен, күрең).