Сақтардың дүниетанымы мен салт-жоралары ғылыми жұмысы

Солтүстік Қазақстан облысы

Тимирязев ауданы

«Белоградов орта мектебі» КММ

Ғылыми жоба

Тақырыбы: «Сақ тайпаларының дүниетанымы мен салт-жоралары»

Жұмыстың бағыты: «Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат бағдарлары»

Секция: тарих

Жобаны жасаушы: Ерханат Назерке

6 «А» сыныбының оқушысы.

Жетекшісі: тарих пәні мұғалімі Тохтамыс Күлия

2019-2020 оқу жылы

Жобаның мазмұны

I. Кіріспе.

I. I. Жобаның өзектілігі.

I. II. Жобаның мақсаты.

I. III. Жобаның міндеттері.

I. IV. Жобаның жаңалығы.

I. V. Зерттеу әдістері.

II. Негізгі бөлім.

II.I. Қазақ жерін мекендеген ежелгі сақ тайпалары туралы жалпы мәлімет – хронологиялық шегі, мекендеген аумағы, тайпа атаулары.

II.II. Сақ тайпаларының дүниетанымы мен салт-жоралары

II.IІІ. Мәдени мұра бағдарламасының тәрбиелік мәні.

III. Қорытынды.

IV. Әдебиеттер тізімі.

Жобаның өзектілігі: ұлттық құндылықтар – Ана тіліміз, Ата тарихымыз, Төл мәдениетіміз, Ұлттық дәстүрлеріміз негізінде менің замандастарыма берілетін тәлім мен тәрбие ісінің нәтижесінде біз бойымыздағы ұлттық санамызды, намысымызды мінез-құлқымызды және дүниетанымымызды қалыптастыра аламыз. Туған топырағымызда ежелден өмір сүрген сақ тайпаларының қалдырған мәдени мұраларын оқып-үйрене, зерттеп-біле отырып, парасатты да білікті, мәдениетті де білімді болып шығамыз, таным көкжиегіміз кеңейеді.

Жобаның мақсаты: мектеп оқушыларына ұлттық игіліктер мен адамзаттық құндылықтар, рухани-мәдени мұралар сабақтастығы үрдісінде берілетін тәрбие ісінің тұғырын қалыптастыру. Ғасырлар бойы жинақталған халықтық салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрып, ұлттық психологияның ерекшеліктері мен мазмұнын ашып көрсету. Мәдени мұра бағдарламасы ауқымында екі мың жылдық тарихымыз тарту еткен қасиетті жәдігерлеріміздің жаңа ғасырдағы алатын орнын ашып-көрсету.

Жобаның міндеттері: 1) жоғарыда аталып кеткен ұлттық құндылықтар арқылы ата-баба тарихына құрметпен қарауды, өз ұлтымыздың дәстүр-салтын, әдебиеті мен мәдениетін жетік білуді, тарихи саналылықтың жоғары деңгейіне жетуді, паториоттық ұстанымымызды қалыптастыруды қамтамасыз ету; 2) ерте темір дәуірі тайпаларының мәдени жетістіктері туралы мектеп оқушылары мен тағы басқа қызығушылық танытар жандарға тың тұжырымдар тізбегін ұсыну; 3) біздің ұрпақтың адами және рухани болмысымыздың негізін жағымды жағынан қалау үрдісін үзбей жалғау.

Жобаның жаңалығы: қазақ даласында ежелден өмір сүрген сақ тайпаларының дүниетанымы мен салт - жораларын ашып-көрсету арқылы ұлттық болмысымыздың тарихы тереңде жатқанын дәлелдеп, бүгінгі таңда біртіндеп жоғала бастаған ұлттық бет - бейнеміздің тұғырын берік етудің маңызды құралы ретіндегі – өскелең ұрпаққа ұлттық тәрбие беру ісінің маңыздылығын дәлелдеп шығады.

Зерттеу әдістері: 1. дереккөздермен жұмыс; 2. интернет материалдарын пайдалану; 3. баспасөз беттерінен деректер іздеу; 4. табылған, қол жеткізген материалдарды талдау, талқылау, ой елегінен өткізу, салыстыру, жинақтау т.б.

II.I. Қазақ жерінде мекендеген ежелгі тайпалар туралы жалпы мәлімет – хронологиялық шегі, дереккөздер, тайпа атаулары, мекендеген аумағы.

Б.з.б. І мыңжылдықта қазіргі Қазақстан мен Орта Азия жерін тарихта «сақ» атауымен белгілі ежелгі тайпалар өмір сүрген. Ежелгі жаза дереккөздеріндегі сақтарға қатысты мәліметтер, негізінен ежелгі парсы сына жазбалары және грек авторларының еңбектерінде кездеседі. Себебі сақ тайпаларының парсы және грек мемлекеттерімен байланысы болған және олар сол кездегі саяси оқиғаларда елеулі рөл атқарған. Жалпы, сақ тайпалары атауларының мағынасы жайында көп пікір бар. «Сақ» сөзінің мағынасын парсы жазбаларында құдіретті еркектер деп түсіндіреді, ал иран жазбаларында жүйрік атты турлар дейді. Ал ежелгі грек авторлары сақтарды азиялық скифтер деп атады.

Қазіргі ғалымдар парсы және грек деректерінің негізінде сақ тайпаларының атаулары мен олардың қоныстанған жерлері туралы болжам жасайды. Осыған сәйкес сақтардың бір тайпасы Жетісу өңірінде қоныстанған. Оларды парсылар шошақ бөрік киетін тиграхауда сақтары деген. Екінші бір тайпасы Арал маңында мекендеген. Деректерде оларды теңіздің арғы жағындағы парадария сақтары деген. Олардың солтүстігінде хаомаварга сақтары қоныстанған. Арал теңізінің маңайын сақтардың дайлар мен массагеттер деген тайпалары мекендеген. Геродоттың мәліметтеріне сүйене отырып, ғалымдар Сарыарқаның солтүстік-батысын аргиппейлер, орталығын исседондар, шығысын аримаспылар мекендеді деген болжам жасаған.

II.II. Сақ тайпаларының дүниетанымы мен салт-жоралары

Сақтардың дүниетанымы негізінен олардың діни түсініктерімен байланысты болған. Ежелгі адамдар үшін қоршаған географиялық ортаның өте маңызды болғаны белгілі. Адам табиғаттың дүлей күштері алдында өзін дәрменсіз сезінді. Қоршаған ортасы және өмір туралы, адамның және басқа да жаратылыстың қалай пайда болғаны турасында өз түсінігі мен көзқарастары шектеулі болды. Осы құпиялықтың сырын өздерінің қалыптастырған діни сенімдері мен нанымдарымен байланыстырып, әртүрлі салт-жораларды орындаған. Алғашқы адамдар табиғат денелеріне: тасқа, ағашқа, аң-құстарға, суға, күнге, жан-жануарларға табынғаны, олардың бұл көне діни сенімдері фетишизм, анимизм, магия, тотемизм деп аталғаны белгілі. Қазақстан жерін мекендеген ежелгі тайпалар – сақтар да өздерін табиғаттың ажырамас бөлігі деп санаған. Бұл олардың дүниетанымын қалыптастырған. Олардың қазірге дейін табылған мұралары, сондай-ақ грек авторларының еңбектерімен парсы сына жазбалары сақтар туралы, олардың мәдениеті мен өнері, дүниетанымы мен ғұрыптары туралы көптеген ақпарат береді. Осы мәліметтерге қарағанда, сақтар да басқа халықтар секілді табиғаттың тылсым күштеріне – күнге, оның күркіреуіне, нажағайға, жел-дауылға табынған. Осынау құбылыстар

Антик және көне Ирандық деректемелер сақтар мен Қазақстан жерінде болған ежелгі көшпенді халықтардың басты сыйынатын «құдайы» Күн болғанын анық көрсетеді, сондай-ақ онымен аспан отының бейнесі тығыз байланысты болған. Геродот сақтардың Күнге табынатынын және оған арнап құрбандыққа жылқы шалатынын жазады. Құрбандықтың мәні: «Құдайлардың жүйрігі Күнге жануарлардың жүйрігі жылқы лайық» деген түсінікке келеді. Орталық Қазақстан мен басқа аудандардың сақ қабірлерінде Күн құдайына құрбандық ретінде жылқы шалу дағдысы талай рет анықталған, дәйектер ретінде: аттың өлігі мен оның тұлыбын көму, аттың басы мен аяқтарының терісін көму, ат әбзелдерін немесе олардың жекелеген бөлшектерін көму нұсқалары мәлім болды. Сонымен қатар олардың күнге табынғанын Томирис патшайымның Кирге «массагеттердің күн құдайымен ант етемін» деген сөзін мысал ретінде келтіруге болады.

Қазақ мифологиясындағы отты бәрінен тазартатын киелі күш деп білу осы сақтардағы Күнге табынудан келіп шыққан. Бұл діни құбылыс Еуразияның мал өсіретін көптеген тайпаларында кеңінен таралған. Қазіргі қазақтың отпен, түтінмен аластауы, жаман түс көргенде отқа тұз тастауы секілді ырымдарын да осымен байланыстыра білеміз. Батыс Қазақстандағы ағаштан жасалған мола үстіндегі құрылыстарды өртеу ғұрыптары зұлым рухтарды жолатпайтын оттың тазартқыш күшіне сенумен байланысты. Арал маңы сақтар сияқты, Елек пен Жайық савроматтарының қабірлерінен де қызыл бояу – от пен Күннің символы жиі ұшырайды. Сақтардағы мәйітке қызыл бояу жағып, қабір басына от жағу – от пен күнге табыну белгісін білдірді.

Герадоттың «Тарих» атты еңбегінде: олар Күнге табынып, оған жылқыны құрбандыққа шалады» деген дерек беріледі.(1) 76 б.5 сынып Олар Көк аспанды қасиетті санап, тәңір тұтты.

Сақтар ру-тайпалардың шығу тегін түрлі аңдармен байланыстырды. Сақтардың дүниетанымы қоршаған ортаны, жаратылысты танып-білуге ұмтылуынан қалыптасты. Сақтардың түсінігі бойынша, аңдар олардың қорғаушысы, бойтұмары ретінде болды. Күш-қуат береді, түрлі қауіп-қатерден қорғайды деген сеніммен қаруларын, ат әбзелдерін, қолданған заттарын, киім-кешектерін аңдардың бейнелерімен әшекейлеген. Олардың әшекейлеу мен безендіруде аңдарды бейнелеу өнері «аң стилі» деп аталды.

Орта Азияның сақ қорғандарында әсіресе «аң стилінде» жасалған өнер туындылары көп кездеседі. Бұдан сақтар өздері бейнелеген жануарлардың қимыл-әрекетін жэне тыныш түрған кезін, жүріс-түрыстарын, жыртқыштар мен шөп қоректілер арпалысын жақсы білгенін көрсетеді. Кейде жануарлардың дене қалпы табиғатта болмайтын, мүмкін емес жаңа қырынан көрінеді. Бұл үшін дененің белгілі бір бөлігі әсіреленіп көрсетіледі, тым ерекшеленеді. Мысалы жануарлар мен қүстардың түтас денесінің орнына олардың басы немесе тек құс тұмсығы бейнеленеді. Жалпы алғанда, бұл — өзіндік ерекшелігімен, мәнерлігімен, тартымдылығымен көзге түсетін ерек-ше өнер. «Аң стилі» сақтардың шығармашылық ерекшеліктері мен рухани байлықтарын бейнелеу тәсіліне айналды.

Ұлы даланың жеті қырының бірі болған «Аң стилі» сақтар өмір сүрген темір дәуірінде б.з.б. 8 ғасырда пайда болып, қазақ халқының қол өнерінде бертінге дейін жалғасып келеді.

Сондай-ақ сақтарда діни нанымдардың негізгі бағыты ата-баба аруағына сиыну болып табылған. Жерлеу материалдарына қарағанда, сақтарда ата-баба аруағына, отбасылық-рулық әулиелер мен желеп-жебеушілерге сыйыну ғұрыптары болған. Бұл ғұрыптардың шығуы өлген тумаларының мәңгі жасайтынына, өлгендер о дүниеге барған соң өздерінің рулық қауымының салт-ғұрыптары мен ережелері бойынша өмір сүре береді деген сенімге негізделген. Осыдан келіп өлген адаммен бірге оның беделі мен қауымдағы алатын орнына лайық мүліктің көмілуі, әрбір тайпаға немесе тайпалар тобына тән сол қауымның жеріндегі зиратында атқарылатын күрделі жерлеу ғұрпы шыққан. Мысалы, сақтардың исседон тайпаларына тән Орталық Қазақстан жеріндегі «мұртты…