Сары-жасыл балдырларды зерттеу бағдарламасы 10 сынып

«М.Байзақов атындағы №18 жалпы орта

мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

«Сары-жасыл балдырлардың

таксономиялық құрылымы,

морфологиясы және таралу

заңдылықтарын анықтау»

қолданбалы курсының авторлық бағдарламасы

Құрастырған: Бижанова Айнур Абдрамановна Биология пәнінің мұғалімі

Жетісай 2023ж

Қолданбалы курс бағдарламасы «Сары-жасыл балдырлардың таксономиялық

құрылымы, морфологиясы және таралу

заңдылықтарын анықтау» 10-11 - сынып оқушыларына арналған

І.Түсінік хат (10-11 - сынып, аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат)

Дүние жүзінде төменгі және жоғары сатылы су өсімдіктерінің көптеген түрлері өседі. Су қоймаларында олар әр түрлі байланыс қауымдастық құрады, өсу ерекшеліктеріне, дамуына, өнімділігіне қарай әр қайсысы белгілі бір түрге гидрофидтік құрамға кіреді.

Шаруашылық жағынан қарағанда өсімдіктердің құндылығы бірдей емес олардың құрамдық түрлеріне байланысты.

Көп тұрып қалған су қоймасынан алынған суды микроскоппен қарап, одан жылдам жүзіп жүрген тірі жасыл нүктелерді көруге болады. Бұл да бір клеткалы жасыл балдыр — хламидомонада (Жасыл балдырлар типі). Ол жақсы дамыған екі талшықтарының көмегімен еркін жүзеді.

Ағынды сулардан жасыл түсті ұзын жіпті табу оп-оңай. Бұл жіп пішінді балдырлар. Олардың ішінде вошерия, улотрикс, т.б. сол сияқты түрлері кең тараған. Олар көп клеткалы, бірақ құрылысы өте қарапайым болады. Сәл ғана үлкейтіп, микроскоппен қарағанда жіптің цилиндр тәрізді жеке клеткалардан ұштары арқылы өз ара жалғасып тұрғандығын көруге болады, бірақ олар бір-бірінен қабық арқылы мүлде оқшауланған. Сондай-ақ мөлдір қабық арқылы түссіз цитоплазмадан ашық реңді хлорофилл көрінеді, бірақ ол жоғары сатыдағы өсімдіктердегідей жеке дәнек түрінде емес, тұтаскан хроматофор қалпында болады. Спирогира балдырының, хроматофоры ерекше әдемі.

Әртүрлі талшықты балдырларда амебоидты (Rhizochloris),монадалы (Heterochloris),пальмеллоидты, коккоидты (Botrydiopsis),жіптесінді (Tribonema),әртүрлі жіптесінді (Heterodendron), пластинкалы (Chloropodia), паренхиматозды (Heteropodia)және сифонды (Vaucheria)

құрылысты ерекшеліктерімен сипатталады. Бұл бөлім вегетативтік кезеңінде қозғалыштығын сақтайтын түрлермен бірге, көбінесе қозғалмайтын бір клеткалы, қауымды, көп клеткалы және клетка құрылысы жоқ организмдерден тұрады. Басқа балдырлардан басты айырмашылығы - талшықтарының әртүрлі ұзындықта және құрылысының да әркелкі болуында. Екі талшықтың бірі ұзын, ол алға қарай бағытталған қауырсынды құрылымды, екіншісі қысқа, артқа қарай бағытталған, жай құрылымды. Ал автор ретінде біздің құрастырған нұсқада көптеген өзгерістер мазмұндық, нормативтік және ақпарттық - әдістемелік жағынан айырмашылықтар бар.

Түстерінің сарғылт-жасыл болуы, хлоропластарында хлорофилдің, пигменттерінен басқа сары түсті лютеин, - виола, -антера, -зео, вошерио-, гетеро-, диато-, нео- ксантиндердің болуында. Соған орай көпшілік уақытта сарғыш, коңыр-сарғыш, сарғыш-жасыл, кейде көкшіл түсті келеді.Осы айтылған балдырлардың биологиясы тақырыптың өзектілін көрсетіп отыр сондықтан біз Түркістан облысының аумағындағы өзен-көлдерде кездесетін сары-жасыл балдырлардың таксономиялық құрылымы мен морфологиясын және таралу заңдылықтарын анықтадық. Бұл курс 34 сағатқа негізделген.

Жұмыстың мақсаты: Балдырлардың экологиялық топтары-бұл әртүрлі жүйелік категорияларға жататын, бірақ қоршаған ортаның тиісті жағдайларына белгілі бір бейімделулері бар түрлердің, туыстардың, тұқымдардың жиынтығын анықтау.

Топырақ балдырлары – балдырлардың түрлі жүйелік топ түрлерін біріктіретін экологиялық тобы. Олар үшін тіршілік ортасы ортақ – топырақ. Біреулерде барлық өмірлік цикл топырақта өтсе, екіншілерде – тек кейбір сатылары ғана. Олардың экономикалық маңызы зор. Олар табиғаттағы зат пен энергия алмасуына қатысады, топырақ құрамын жақсартындығын практика жүзінде таныстыру.

Балдырлар — өздерінің құрылысы мен тіршілік әрекетінде бірсыпыра ортақ белгілері болуына қарамастан, сыртқы формалары алуан түрлі болып келетін және әрбір тобының жеке ерекшеліктері бар алуан түрлі организмдер екендігін меңгерту.

Курстың міндеттері:

1. Зерттеу тақырыбына сай ғылыми әдебиеттермен басылымдарға аналитикалық шолу жасау;

2.Түркістан облысының аумағындағы өзен-көлдерде кездесетін сары-жасыл балдырлардың биоалуантүрлілігін анықтау;

3.Түркістан облысның аумағындағы өзен-көлдерде кездесетін сары-жасыл балдырлардың морфологиясы мен таралу заңдылықтарын анықтау.

4.Түркістан облысының аумағындағы өзен-көлдерде кездесетін сары-жасыл балдырлардың таксономиялық құрылымы мен морфологиясы және таралу заңдылықтары бойынша алынған мәліметтерді болашақта төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы, гидробиология пәндерінен практикалық жұмыстарға қолдануды қарастыру.

Күтілетін нәтиже: Оқушылардың биология пәнінен ең негізгі білімін алып шығып, оны жоғары деңгейде қолдануы және балдырлардың құрылысы мен қызметтерін олардың жіктелуі мен қалай көбею жолдарын оқып өз ойларын еркін білдіре алатын биологиялық сауатты тұлға қалыптастыру.

ІІ. Мазмұндық бөлім

Курстың мазмұны Сағаттың жалпы саны -34 Кіріспе (1сағ) Балдырлар туралы жалпы түсінік.

Балдырлар(Algae).Жер жүзіне кең тараған төменгі сатыдағы өсімдіктердің бір тобы — балдырлар. Олардың 40 мыңнан астам түрі бар. Бұлардың, барлығына ортақ белгі — қосымша пигменттерден басқа жасыл пигмент — хлорофилдің болуы; басым көпшілігінің тіршілік ортасы су — біртекті болуына байланысты, олардың құрылысы жоғарғы сатыдағымен салыстырғанда қарапайымдау келеді. Балдырлардың бір клеткалы, клеткаланбаған, колониялы, көп клеткалы түрлері бар. Олардың денесінде жіктелген арнаулы мүшелері жоқ, солардың орнына тек талломдары ғана болады.

1. Балдырлардың жіктелуі. (8 сағ) Балдырлар екі топқа жіктелінеді: Бір жасушалы балдырлар және көп жасушалы балдырлар. Бір жасушалы балдырларға

Хлорелла, Хлорококк,Хломидомонада. Көп жасушалы балдырларға: Улотрикс,Спирогира, Ламинария.

2. Балдырлардың класификациясы (9 сағ)

Сары.жасыл балдырлар . Диатомды балдырлар бөліміне сипаттама . Қоңыр балдырлар бөліміне сипаттама .Қызыл балдырлар бөліміне сипаттама. Жасыл балдырдар бөліміне сипаттама. Протококты балдырлар класына сипаттама. Синфонды балдырлар класына сипаттама. Хара балдырлар бөліміне сипаттама. Көк жасыл балдырлар бөліміне сипаттама

3. Балдырлардың көбеюі (1 сағ) Балдырлардың көбею жолдары: Вегетативті, жыныссыз және жыныстық көбеюі бар. 4. Балдырлардың маңызы (12 сағ)

Балдырларды өнеркәсіптік микробиотехнологияда пайдалану. Өзен алабындағы балдырларды анықтау жолдары .Сарғылт-Жасыл балдырларды анықтау. Арыс өзеннің экологиясы .Арыс өзенінен микробалдырлардың түрлерін бөліп алу және зерттеу .Арыс өзенінің жалауындағы шөбі шүйгін шалғынды топырақтың альгофлорасы. Сарғылт жасыл балдырлардың биологиялық ерекшеліктерін зерттеу. Қара теңіз,Ақ теңізде және Қиыр Шығыс теңіздерінде өсетін қызыл балдырлар. Балдырлар жайында 24 қызықты ақпараттар. Балдырлардың пайдасы. Қызыл кітапқа енген төменгі сатыдағы өсімдіктер

4. Қорытынды (2сағ)

Тест жұмысы. Қорытынды.

Тақырыптық жоспар

Саба

қ №

Өтілетін тақырыптар Сағат Мерзімі

1 Кіріспе Балдырлар туралы жалпы түсінік.

2 Балдырлардың жіктелуі. 1 3 Бір жасушалы балдырлар. Хломидомонада.

4 Хлорелла дегеніміз ? Хлорелла - пайдалы қасиеттері мен қарсы көрсеткіштері.