Семей өңіріндегі алғашқы жәрмеңкелер тарихы ғылыми жұмысы

Семей өңіріңдегі жәрмеңкелердің өткізілуі мен өту тәртібі1876 жылы 3 желтоқсанда Семей обылысының әскери губернаторы В.Полтарацкийдің Батыс Сібір губернаторына Шар өзені бойындағы жәрмеңкенің ашылуы туралы жазған құжатында: «В виду успешного развития торговли скотом у Куяндинского пикета в Каркаралинском уезде, послужившей основанием существующей ныне Ботовской ярмарки, некоторые семипалатинские и иногородные торговцы несколько лет тому назад сделали попытку завести подобную же торговлю Семипалатинском уезде, в урочище Кара-мола уреки Чар, в 60 верстах на юг от, юго-запад от Семипалатинска. Попытка эта увеличелась полным успехом, и ныне установились в названной местности две ежегодные ярмарки, помимо всякого официального разрешения и даже содействия, обещающие в непродолжительном времени немногим уступать в размерах оборота в Ботовской ярмарке».

Осы деректерге сүйене отырып, Шар өзенінің бойындағы жәрмеңке 1876 жылдан бастап жұмыс істегендігі, оның Қоянды жәрмеңкесінен жылдық тауар айналымы кем түспегенін көруге болады. Шар өзенінің бойындағы Қара-мола жеріндегі жәрмеңке жылына екі рет өткізілетіндігі жазылған. Шар жазғы жәрмеңкесі 10 мамырдан 10 маусымға дейінгі аралықта және Шар күзгі жәрмеңкесі 10 қыркүйектен 10 қазанға дйін өткізілді. Жазғы жәрмеңкеде Зайсан, Өскемен уездерінен және Семей уезінің оңтүстіктегі ауылдарынан қой айдалып әкелінетін. Қара-мола жерінен Павлодар уезіне, Ресей жеріне қарамола бұқаларын табындап сатып алынды.

1877 жылы 14 ақпанда Қаржы Министірлігінен Батыс Сібір генерал-губернаторынан Шар өзені бойындағы жәрмеңкенің ашылу жайында уведомлениесі келді. Бұл құжатта Қаржы министрлігі 464 бұйрығы бойынша Семей облысының басқармасына Шар жәрмеңкесінің ашылуына рұқсат берілгендігі жайлы жазылған.

1877 жылы 5 мамырдағы Семей обылысының губернаторы В.А.Полторацкийдің Батыс Сібір әкімшілігіне Үрлітүп жәрмеңкесінің тауар айналымы 1876 жылыға қарағанда төмендеуі жайлы есеп берді: «вследствие предложения от 14 марта за №348, имею доложить, что черезвычайное уменьшение оборотов Урлютюбской ярмарки в 1876 году против 1875 года, зависело между прочим: а) от неуспешности распродажи в 1875 году мануфактурного, бакалейного, мелочного и пр. товаров, которых было привезено на 310,087 руб, а продано всего на 54,127 руб, т.е. немного больше 1/6 части привоза, что и заставило купцов ограничиться в 1876 году привозом на 89,900 руб, т.е. опять таки около 1/6 привоза….».

Үрлітүп жәрмеңкесінің жанынан 117 шақырым жерде Песчан жәрмеңкесі ашылған еді. Песчан жәрмеңкесі өте қолайлы жерде орналасқан және телеграф станциясыда осы жерде болды. Осындай себептермен Үрлітүп жәрмеңкесінің тауар айналымы азая түсті.

1843 жылғы 6 науырызда Аягөз өңірінің басқармасы сол өңірдің жәрмеңкесі жайлы есеп беруінде жазылған деректерде 1843 жылдың 1 қазанынан 15 қазан аралығында жәрмеңке өткізілгендігі жайлы жазылған. Бұл жәрмеңкеде 1842 жылы 13 шілде және 19 қараша айларында өткен жәрмеңкеде сатылмай қалған өнімдер сатылғандығы жайлы жазылған. Аягөз өңірінің басқармасы жергілікті аға сұлтандарға жәрмеңкеге барынша көбірек қырғыздарды жинақтауын, тұрғындардың толықтай қатысуына бұйрық берді. Бірақ та бұл жәрмеңке сәтсіз болды, ресей және шетел көпестері бұл жәрмеңкеге келе алмады. 1843 жылы 6 науырызда өткен Аягөз өңіріндегі жәрмеңкеге жергілікті тұрғындары өз малдарын және мал өнімдерін келісілген арзан бағаға сатудан бас тартты.

1843 жылы 15 қараша күні Аягөз өңіріндегі ішкі жәрмеңкеге әкелінген таурлар мен айдап әкелінген малдар жайлы жазылған деректерде, «Аягөз өңірінің қырғыздары жиналған жәрмеңкеге орыс көпестері мен азия көпестерінің біріде келмеді. Тауарлар мен малдарды Аягөз өңірінің әскери отрядындағы шенеуліктер қолма-қол ақшаға сатып алынды».

Жинақталған деректерге қарасақ 1849 жылы мамыр айында №29 құжатта Аягөз өңірі арқылы өткен сауда керуені жайлы жазылған. Бұхар көпесі Сент Амин қытай тауары тиелген керуенімен Қытайдың Шұғышақ қаласынан келеді. 400 сом күміске артылған тауары 20 түйеге тиелген керуен саудасы еді.Семей қаласының көпесі Петр Васильевтің баласы 13 түйеге артылған 1000 сом күмістен тұратын тауарын, Аягөз өңірінен өткізген.