Шалкиіз Тіленшіұлы толғауларын талдауға арналған таныстырылым

Шалкиіз Тіленшіұлы

( 1465 — 1560 жж )

Шал киіз Тіленшіұлы туралы қысқаша ақпарат

Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560 ж.ш .) – жырау , орта ғасырлардағы қазақ поэзиясының көрнекті өкілі . Ол үш айлығында анасынан айрылып , нағашыларының қолында тәрбиеленді. Шалкиіз жас кезінен-ақ ер жүрек жауынгер әрі талантты жырау ретінде даңққа бөленді . Кейіннен Үлкен Орданың әміршісі,Мансұрұлы Темір бидің және ноғайлы Жүсіп бидің төңірегінде,өмірінің соңында Хақназар ханның маңында өткізеді.Әкесі Тіленші өз тұсында ірі феодалдардың бірі болған,ал шешесі Ноғай Орданың ірі биі Мұсаның қызы.Туындылары орыс тіліне тәжімалмаланған ақын-жыршылардың бірі.Оның шығармалары сол дәуірдегі орыс оқымыстылары мен зерттеушілері жоғары бағалаған .

Шалкиіз Тіленшіұлы кім ?

Кыскаша ақпараттан және бейне роликтен тусінген ойларыңды қорытындар .

Қазақ поэзиясының атасы — Шалкиіз жыраудың өзге түркі тілдес халықтарға қарағанда шығармалары қазақ арасында ең көп сақталған жырау есімі « Шалгез » аталып кеткен . ( Сал — кез , Шәлі — киіз аталуы туралы аңыздар ).

Шын аты Телағыс екен .

Қазір бізге белгілі Шалкездің мұрасы 760 жолдан тұратын толғаулары бар. Оның 500 жолдан тұратын толғаулары қазақ арасынан , 260 жолдан тұратын толғаулары ноғайлар арасынан жиналған .

Бұрын соңды емтімеген деректер

Жырау туындылары әсерлі, өткір, аз сөзге көп мағына сыйғызған сұлу сазды көркемдігімен ерекшеленеді . Оның «Асқар, асқар, асқар тау …», «Қоғалы көлдер…», «Арғымақ ару аттар …», «Ор, ор қоян , ор қоян …», т.б. шығармаларында орта ғасырлық қарапайым көшпелілердің өмірі туралы нанымды , моральдық , этикалық түсініктер көрініс тапқан . Ал « Алаштан байтақ озбасы …», « Жапырағы жасыл жаутерек », «Ер шобан », т.б. жырлары ерлік рухқа, асқақ романтикаға толы. Шалкиіздің халық арасына ең көп тараған шығармалары ? « Би Темірге айтқаны», « Би Темірді қажы сапарынан тоқтатуға айтқан» толғаулары.

Шалкиіз ел басқарған хандар мен қол бастаған батырлардың ерлігі мен асыл қасиеттерін жырлап,елге үлгі етеді.Жыраудың жырлаған адамы-Би Темір болған.

Жыраудың Би Темірге арнаған екі толғауы сақталған .” Би Темірге бірінші толғауында ” күні кеше ғана Темір би сарайында шалқап жүрген өзі би,өзә батыр атақты жыраудың бүгін тағдыр тәлкегімен түзге тентіреуі,жырауды көре алмаған орда маңындағы күйбеңдескен көп жаман жанындай санап,бек сенген Темір биді бұған қарсы қойғаны суреттеледі.Жырау Темір биге деген өкпесін , оның маңындағы екіжүзді қолшоқпарларына деген ашу-ызасын табиғат құбылтарымен астастыра бейнелейді

Өзін-өзі бақылау тапсырмалары :

1 .Шалкиіздің арнау толғауларына талдау жаса .