Шаңның бала денсаулығына кері әсері туралы ғылыми жоба

І. Кіріспе

"Біз барлығымыз "жер" атты бір кеменің жолаушыларымыз. Сондықтан барлық тұрғындар ортақ үйімізді құтқаруымыз керек…»

Антуан де Сент-Экзюпери

Біз шаңмен күресу керек, ол денсаулыққа зиян дегенді жиі естиміз. Маған қызықты болғаны, ал шаң дегеніміз не? Онымен шынымен күресу керек пе және одан мәңгілікке құтылуға болады ма? Мен сауалнама жүргізе келіп, бәрінің шаңды көргенін, бірақ шаң деген не екеніне жауап бере алмады. Ол қайдан пайда болатындығын және оның адам денсаулығына әсері туралы бәрі біле бермейді. Демек, шаң біздің ажырамас жолдасымыз болса, ол туралы толық мағлұмат жинау керек.

Адам бес апта бойы тамақсыз, сусыз-бес күн, ауасыз-тек бес минут қана тіршілік ете алады. Адам күніне 1,5 кг тамақ жейді, 2 литр су ішеді және бірнеше мың литр ауа жұтады. Ол сапалы тамақтан немесе таза судан бас тарта алады, бірақ оған қазір дем беріп тұрған ауа, тіпті егер ол ластанған немесе денсаулыққа қауіпті болса да дем алуға тура келеді. Адамдар ерте заманнан-ақ таза ауа-денсаулық кепілі екенін түсінген. Адамның денсаулығы мен ауа тығыз байланыста және өзара тәуелді.

Біздің пәтерлер мен мектептердің ауасы қандай және ол адам денсаулығына қалай әсер етеді?

Сондықтан біздің алдымызда мынадай сұрақтар туындайды: Шаң дегеніміз не? Ол неден тұрады?

Дүниетану сабағында біз экология не екенін түсініп, мектеп пен үйдегі ауаның қаншалықты таза екені, ауа таза болу үшін не істеу керектігі және шын мәнінде таза ауаның адам денсаулығына қаншалықты маңызды екенін білу мен үшін өте қызықты болды.

Менің "шаң туралы" зерттеуім осылай пайда болды. Энциклопедиялық әдебиеттен, ата-аналармен, дәрігерлермен әңгімелесуден кейін, шаңның неден пайда болатынын білдім: микроорганизмдер; кенелер; жануарлар мен құстар түбінің бөліктері; адам терісінің өлі жасушалары; минералды бөлігі.

І. ШАҢ ДЕГЕНІМІЗ НЕ ЖӘНЕ ОЛ ҚАЙДАН КЕЛДІ?

1.1. Шаң, оның көздері

Шаң және оның түрлері дегеніміз не? С. И. Ожеговтың түсіндірме сөздігінде «шаң-ауадағы салмақты ("ілулі") өте ұсақ қатты денелер». Олар ауадан ауыр, бірақ өте аз мөлшері мен салмағына байланысты ауаға оңай көтеріледі. Шаң-бұл адам баспанасының ажырамас бөлігі. Жердегі тіршілік бар жерде шаң да болады, бұл атмосфералық ауаның ажырамас компоненті. Кез келген нәрсе шаңның шығуына себеп болуы мүмкін! Қауіпсіз шаң көздеріне жиһаз, кілем, мата талшықтары, өлі тері, тырнақ және шаш бөліктері жатады. Біздің денсаулығымыз үшін микроорганизмдер, минералды отынның жану өнімдері мен автомобильдердің пайдаланылған газдары, тазалау және жуу үшін барлық мүмкін ұнтақтар, басқа да химиялық заттар, құрылыс материалдарының ұсақ қалдықтары қауіпті болуы мүмкін.

Шаң әдетте жерден желдің әсерімен көтеріліп, жердің тартылыс күшімен немесе жауын-шашын не қармен отырады. Шаң көздері әртүрлі болуы мүмкін. Шаң «саяхаттағанды» ұнатады. Біздің үйлеріміздегі шаң ішінде Сахараның шөл құмдары, жапон жанартауы Сакурадзиманың күлі, Тынық мұхиттың тұзы сияқты микробөлшектері кездеседі екен.

1.2. Шаңның құрамы

Барлық шаңды екі топқа бөлуге болады: табиғи және жасанды.

Табиғи шаң минералды және органикалық болып бөлінеді. Жасанды шаң өндірістік және коммуналдық-тұрмыстық болып екіге бөлінеді. Табиғи минералды шаңнан бастайық. Ең маңызды оның қайнар көзі-топырақ. Жел шығаратын жер бөлшектері көтеріледі аспанға көп жүз шақырымға көтеріледі. Мұхит шаңы – бұл көпіршіктер арқылы көтерілетін шағын су тамшылары ауа. Тамшылар бірден кебеді, ал тұздармен қаныққан шаң ауада қалқиды. Табиғи органикалық шаңға гүлді шаң-тозаңын жатқызуға болады, саңырауқұлақтар, жануарлардың жүні және адамдардың шаштары. Енді өндірістік шаңды қарастырайық. Бұл негізінен газ, көмір, ағаш, мұнай қалдықтары және түтін. Шаңның аз бөлігі коммуналдық-тұрмыстық шаңды алады. Сонымен коммуналдық-тұрмыстық шаңға табиғи талшықтар, жасанды маталар жатады.. Осының бәрі ауада айналып, біздің пәтерлерге түседі.[1]

ІІІ.ШАҢ АДАМ ҮШІН ҚАУІПТІ МЕ?

2.1. Шаңның ағзаға әсері

Бүкіл әлем экологтары бірауыздан шаң адам денсаулығына қауіпті деген пікір айтуда.Сонымен қатар, бөлмеде жиналған шаң демікпе, аллергия және қант диабеті, тері аурулары, конъюнктивиттер сияқты созылмалы аурулардың асқынуына ықпал етеді. Бірақ, әрине, шаңның ең үлкен зияны-індеттің таралуы. Шаң үйден үйге өзімен бірге ауру тудыратын микробтардың, бактериялардың, саңырауқұлақтар мен вирустардың денелерін алып кетеді, тыныс алу жолдары арқылы адам ағзасына еніп, оның инфекциясын жұқтырады. Тұрмыстық және компьютерлік техника үшін де шаң зиянды. Механизм бөлшектерінде тұрып, ол аспаптардың жұмысын қиындатады және нашарлатады, коррозияны және тіпті тұйықталуды тудыруы мүмкін. Бұдан басқа, техника ішіндегі шаңның жиналуы оның жұмысының шуын арттырады.

Біздің үйлеріміздің шаңы-аллергендердің тұтас жиынтығы. Негізгі мәселе тыныс алу кезінде шаң оттегімен бірге ағзаға түседі. Шаңның бөлшектері өкпеге түсіп, иммунитеттің зиян келтіре отырып, олардың қызметін бұзады. Шаңға аллергия келесі белгілері бойынша білуге болады:

- сізде түшкіру басталады;

- мұрынның бітуі пайда болады;

- көздер жасаурай бастайды.

Жасанды заттар мен минералдар: поролондар, минералды мақта (жылытқыштар), желімі бар тұсқағаз, жиһаздың синтетикалық қаптамасы, кілемдер ыдыраған кезде пайда болатын шаңды бөлек атап өткен жөн. Мұндай шаң пәтерде жиналатын улы заттар болуы мүмкін.

Шаңның күн сайын дем алуы тыныс алу жүйесінің ауруын тудыруы мүмкін. Егер шаңның пайда болуына қарсы ешқандай шара қолданбасаңыз, мұрын қуысының созылмалы аурулары, бронхит, сондай-ақ қабыну реакциялары, бас ауыруы, көру жүйесінің шырышты қабығының тітіркену дәрежесі жоғарылауы мүмкін.

ІҮ. ПРАКТИКАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ

3.1. Біздің үйдегі шаң

Үй-жайларды тазалау, әрине, шаң мөлшерін азайтады. Адамның өлі тері жасушалары шаңсорғыштармен оңай тазаланады. Шаңды үнемі жою өте маңызды. Үй-жайды желдету ауаның ластану деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Бөлме өсімдіктері фитонцидтік қасиеттерге ие және ауада микроорганизмдердің санын төмендетуі мүмкін.

Бұл үйде шаңмен күресудің жолдары, ал мектептегі сынып бөлмелерімен қалай болу керек?

3.2. Мектептегі ең шаңды орындар

Қазіргі оқушы көп уақытты мектепте, үйде және көшеде өткізеді, компьютермен отыруды, спортзалмен айналысуды, көшеде футбол ойнауды ұнатады, сондықтан ол үнемі "көшедегі" және "үйдегі" шаңмен өзара әрекеттеседі.

Біз мектепте шаңның ең көп қайда екенін және оның аз болуы үшін не істеу керектігін білуді шештік.