Шоқан Уәлиханов өмірі туралы баяндама

А.А.Манапова

[email protected]

«Шоқаны бар ел-шоқтығы биік ел»

Шоқан. Өмір. Уақыт: Бұрынғы ұғымға жаңа көзқарас

Шоқанның өмір жолы –елдің тағдыры, халықтың тағдыры. Шоқанның ойы, еңбегі, арман-тілегі еліміздің тарихымен, оның ішінде келешегі, бүгінгі,ертеңгі мәдени өмірмен, өмірімен, өнер өрімдерімен тікелей сабақтасып жатыр. Мысалы, Орта Азия халықтары бағы заманда іргелі де аумақты цивилизацияны тудырған таратыпжазған Шоқан Уалиханов. Ел тағдыры үшін ой тербеп, іспен көрінді. Тарихы тамырлас, тағдыры сабақтас Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихын бөліп-жармай, тұтас қарастырды. Ежелгі мәдениеттің жосығын көне дәуірлерден көрсе, сол елдің болашағы Россияға қосылу арқылытүбегейлі шешілерін кесіп айтты. Бір ғажабы –орташа ғана білім алған, жасы 25 –ке жетпеген жас Шоқанды орыс ғалымдары бірден танып, өз қатарларына алулары тектен-тек емес-ті. Шынына келсек, Шоқан 20-21 жастарында-ақ белді-беделді ғалым ғой!

Қазақ халқының ұлы ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың кіндік қаны тамған Құсмұрын бекінісінің ескі жұрты қазіргі Қостанай облысы, Семиозер ауданы «Шөптікөл» совхозының Киров бөлімшесінде үш-төрт шақырым жерде. Мұхамедханафия, яки Шоқан (анасының еркелетіп қойған есімі), Құсмұрын бекінісінің аға сұлтаны үшін арнайы салынған ағаш үйде өмірге келген. Әкесі Шыңғыс Омбыға оқуға әкелгенде Шоқанның он екі жасқа толар-толмас кезі еді. Бұл-1847 жылдың күзі болатын. Оқуда Шоқан түркі тілдерінің ішінде «қазақ, татар, шағатай тілдері оқып-үйретілді» 70, шығыс тілдері класында «түрік, монғол, араб, парсы тілдерін оқытқан». Алайда, Шоқан «татар» тілін жақсы білген. Неміс тілін жазбаша, ауызшы игерген, француз тілін сөздіксіз оқи алатын халге жеткен. Кадет корпусында катар оқыған жақын досы Г.Н.Потанин: «Шоқан тез дамыды, өзінің орыс жолдастарын басып озды»- деп жазды. Негізгі еңбектерінің бірі «Жоңғария очерктерінде» Шоқан: «Керуен 29 майда жолға шықты. Алдымен біз Алтынемел бекетіне дейін Алатау бөктерінің әсем алабын қуалай, бекет сүрлеуімен жүріп отырдық. Ғажайып ауа райы біздің сапарымызға өте қолайлы жағдай туғызды»- деп жазады. «Жоңғария очерктеріндегі»: «Менің саяхатымды жүрген жерлерімн

№2-бекетте біз оң жағалауға өттік. Бұл түн мезгілінде болған еді. 4-нөмерлі бекетке он шақырым қалған жерде қырғыз поэмасындағы баршаға мәшһүр Қозы Көрпеш мазары тұр. Біз аталмыш поэманы жете зерттеп едік 110, сондықтан олардың бейітін де міндетті түрде әдейілеп көруді каладық.... Осы мақсатпен біз жәмшікке: «Бозторғай әуелгі әнін салып, түнгі бұлттар мамырлап солтүстікке көше бастайтын шақта, яки өңірде, аспан әлемінің бір қанаты-қаратүнек, екінші қанаты –шығыстан атқан қан қызыл реңді таңғы күн нұры су өңі керемет түскен ендіріп, ағаштардың ұшар басын жарық құйылымы керемет көрікке көшіретін кайталанбас поэтикалық сәттің алдында зират басында болуды есептеп, жүріп отырғайсың», -деп нұсқаған едік, деп жолжазба ретінде суреттеп жазды.

Шоқанның ең көп тоқтаған елді мекендердің бірі –Семей. Шоқан жазбалары мен Шоқанға қатысты материалдарда Семей өте көп аталады. Дегенмен, қалай дегенде де, Шоқанның Семей қаласындағы құрылыстарға көңіл бөлуі өте қызғылықты. Әрі бұл Қозы Көрпеш –Баян сұлу түсірген-ау деген болжамды куаттай түседі.

Шоқан Петерборда 173 бір жылдан астам, дәлірек айтқанда, бір жыл екі айға жуық тұрған.алайда, бір өкініштісі, Шоқанның Петербор кезеңі жөнінде өте аз білеміз. Мұның екі түрлі себебі бар. Біріншіден, Шоқанның…