Шоқан Уәлиханов туралы мақала, 185 жылдығына

Шоқан Уәлихановқа – 185 жыл

2020 жылдың қараша айында Ұлы Шоқанның туылғанына 185 жыл толды.

Мұхаммед-Қанафия Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылы Қостанай облысындағы Құсмұрын бекінісінде дүниеге келген. Анасы Шоқан деп еркелеткен соң, Шоқан атап кеткен. Шоқан – атақты сұлтандар әулетінің ұрпағы: Орта жүздің ханы болған Уәлидің немересі, қазақтың ұлы билеушілерінің бірі болған Абылай ханның шөбересі.

1847 жылы әкесі Шоқанды Сібір кадет корпусына оқуға орналастырып, сол жерде білім алады. Ауылдық бастауыш мектепте оқып жүріп-ақ араб, парсы, шағатай тілдерінің негізін үйреніп алған ол, Кадет корпусында да өзінің зеректігімен ерекшеленген; саяхатшылардың өмірбаяны мен еңбектері туралы жазылған мәліметтерге аса қызығушылықпен қарап, танысқан. Осы еңбектерге қызығушылық оның болашақта саяхат ісімен айналысуына ықпал еткені әбден мүмкін.

Ресейдің географиялық қоғамының толық мүшесі болған ол, сондай-ақ қазақ халқының, Орталық Азия халықтарының тыныс-тіршілігін, ғылым, білім, мәдениеттің түрлі салаларын қамтитын көптеген шығармалар жазды. Мысалға келтіретін болсақ: Жоңғария очерктері; Қазақ шежіресі; Қазақ халық поэзиясының түрлері жөнінде; Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихынан; Тәңірі; Қазақтардағы шамандықтың қалдығы; Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы; Қырғыздар туралы жазбалар; Ыстық көл сапарының күнделіктері; Қозы Көрпеш-Баян сұлу; және т.б. еңбектері бізге белгілі. Шоқан, сонымен қатар, аударма ісімен де айналысқан. Ол қырғыз халқының дастандарының біраз тарауын орыс тіліне аударып, баспаға да берген. Шоқан тек Орталық Азия елдерінде атағы шығып қана қоймай, дүниежүзілік географияның тарихына да қосқан үлесі зор. Оның Қашғарияға сапарынан кейінгі еңбегі; ғылым нәтижесі, алдымен, орыс халқының география қоғамында жарияланып, кейін неміс тіліне аударылып Германияда, көп ұзамай ағылшын тілінде Лондонда басып шығарылды.

Шоқан Уәлихановтың еңбектері алғаш рет 1904 жылы «Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың шығармалары» атауымен жарық көрді. Бұл Ш.Уәлихановтың еңбектерінің алғашқы басылымы болғандықтан, ерекше құндылық пен мән берілді. Сонымен қатар, 1961-1972, 1984-1985 жылдары Қаз КСР ҒА тарих, археология және этнография институтының ғалымдары көрнекті ғалым, тарихшы, этнограф, археолог Әлкей Марғұланның жетекшілігімен кеңес заманында тынымсыз зерттеу еңбегі мен ғылымға адалдығының арқасында Шоқан Уәлихановтың «Ш.Ш. Уәлиханов бес томдық шығармалар жинағы» атты шығармалары…