Шұбаттың құрамы мен қасиеттері туралы ғылыми жұмыс

Қызылорда обылыс Қазалы ауданы

Сарбыұлақ ауылы №78 орта мектеп

Бағыты: Жаратылыстану бағыты

Секциясы: Химия

Тақырыбы: «Шипалы сусын – шұбат»

Авторы: Мықтыбаева Айзат, 7-сынып

Жетекшісі: Сабырбаева Амангүл, химия пәні мұғалімі

Кеңесшісі: Сейталы Гүлназия, биология пәні мұғалімі

2018 жыл

М а з м ұ н ы

І. Кіріспе.

1.1.Түйе - түлік төресі..........................................................................5 бет

ІІ. Негізгі бөлім. 2.1. Дертке дауа – шұбат..................................................................5-6 бет 2.2. Ғалымдардың зерттеу жұмысы................................................6-7 бет ІІІ. Қорытынды........................................................................................8 бетІҮ. Пайдаланған әдебиеттер тізімі......................................................... 9 бет

Жобаның мақсаты.

Қазақ халқының ұлттық сусыны - шұбаттың емдік қасиетін анықтау арқылы маңызын көрсету.Төрт түліктің бірі – түйенің пайдалы жақтарын түсіндіру

Жобаның міндеті.

- Қазақтың ұлттық сусыны - шұбатпен танысу;- Шұбаттың адам өміріндегі алатын орнын көрсету;- Шұбаттың адам денсаулығына пайдасын түсіндіру;

Мәселе: Түйе сүтінен дайындалатын шұбаттың адам денсаулығына пайдасы бар екенін зерттеу

Зерттелетін зат: Шұбат

Зерттеу әдістері: Жинау, талдау.

Аннотация

Бұл жұмыста жеке отбасылық шаруашылықтағы түйе тұқымы туралы мағлұмат жинақталды. Дүкенде сатылатын шұбат пен құнары мен құрамы салыстырылды. Шұбатты ашыту технологиясы қарастырылды. Шұбаттың адам ағзасына тигізетін әсері қарастырылды. Қазақтың ұлттық сусыны шұбатты әлемдік нарыққа шығару үшін атқарылып жатқан ғалымдардың жұмыстары жинақталды.

І. Кіріспе.

1.1. Түйе – төрт түліктің төресі. Ауыр жүк артылып, алыс сапарға жегілсе де мыңқ етпейтін маңғаз жануардың қадірін көшпелі жұрт қатты білген. Айрықша күтімді қажетсінбейтіндіктен «кедейдің малы» атанған жануар табиғи жайылымды тез қоңданады. Әрі оның сүті мен шұбатты медицина тарапынан емдік сусын ретінде мойындалғаны да белгілі. Көзін тауып, өңдей білсе, жүні де өнеркәсіпте таптырмайтын шикізат. Міне, осындай пайдасы мол мал тек әлемде санаулы мемлекеттерде ғана бар. Соның бірі біздің елімізде. Қазақ үшін түйе қасиетті мал. Төрт түліктің төресі атанған жануардың сүті – ем, еті-азық, жүні - киім. Нардың жүнін қазақ халқы аяққа таптамаған, тек кеудешелер мен жиделер, шекпендер мен көрпелер дайындаған. Қазіргі медицина түйе жүнінің де емдік қасиеті барын анықтады.

Ертеде түйелі көш «сахараның салтанатты» деп аталған. Ежелгі Қытайдан Жерорта теңізіне дейінгі керуен жолының тарихы түйе түлігімен тікелей байланысты. Төрт түліктің бойында болатын жақсы қасиеттердің бәрі түйе малының бойынан табылады. Ауыз әдебиетінің көптеген үлгілерінде түйеге қатысты теңеу сөздер, даналық нақылдар, мақал-мәтелдер көптеп кездеседі. Бұл ой-тұжырымдар түйенің тіршілік ерекшеліктерін айқын аңғартады. «Түйесі бардың - киесі бар», «Көтерем деп түйедей безбе - салтанатың емес пе? Тебеген деп биеден безбе - қос қанатың емес пе?». Түйе түлігін қастерлеп «ұлық» деп те атайды. Түйешіні «ұлық баққан» деп құрметтеп, оған көпшілік жиналған жерде төрден орын берген. Кейбір аймақтарда түйені «кәуіс» деп атайды. Түйе түлігіне арналған аңыздар бойынша шығарылған күйлер де ел арасына кеңінен таралған. Сүгірдің «Бозінгені», Ықыластың «Желмаясы», Тәттімбеттің «Бозінгені» және т. б.

Түйені алғаш жүк тасымалдау мақсатында көш көлігі ретінде үйреткен. Ерте замандардағы ел мен елдің арасындағы сауда-саттық түйелі көш керуендері арқылы жүргізілген. Тарихи деректерде Самарқан саудагерлерінің сапарға Жібек жолы арқылы 30 мың түйемен шыққандығы жазылған.

2.1. Шұбат - түйеден өндiрiлген бұл сусын қазақ аспаздығында кеңiнен қолданылады; түйенің сүтін ашыту арқылы дайындалынатын сусын.Өзiнiң биологиялық құрамы бойынша тек қана нәрлi және дәмдi азық қана емес, сондай-ақ А, В1, В2, С витаминдерiнiң көзi. Мысалы, В1, В2 витаминдерi бойынша түйе сүтi сиыр сүтiнен асып түседi. Шұбаттың бiр литрi адам организмінің С витаминiне және рибофлавинiне тәулiктiк қажеттiлiгiн қанағаттандыра алады. Шұбат айранға қарағанда май, ақуыз, кейбiр минералды заттарға, витаминдерге өте бай.

Шұбат — түйе сүтінен дайындалатын сусын. Шұбатты бір қорландырып алады да, одан әрі ешқандай ашытқысыз ашыта береді. Бір тәулік бойы ашыған шұбат — әлсіз, екі тәулік ашыған шұбат — орташа, ал үш тәулік бойы ашыған шұбат — күшті деп аталады.Шұбат ашу кезінде арнайы микрофлоралардың әсерінен түйе сүтінде күрделі биологиялық процесс болады: Түйе сүтінің құрамындағы сүт ақнты мынадай заттарға ыдырайды: Сүт қышқылы, сприт және көмір қышқылы. Дәстүрлі қазақ қоғамында шұбатты торсықта немесе ағаш күбіде ашытқан. Ол бір тәулікте өз бабына келеді. Шұбатқа арналған торсықты түйе мойнағынан жасайды. Шұбат ашытқаннан кейін, оны адамға берер алдында шайқап, көпіршігін жақсылап араластырып ұсынады. Түйе сүті, бұл түлік суды аз пайдаланғандықтан, майлы болып келеді. Қуаты мен дарулық қасиеті қымыздан кем емес. Қымызда 499-528 ккал болса, шұбатта 789-991 ккал болады. Шұбат құрамында май, әр түрлі витаминдер мен тұздар көп болады.

Түйе сүтiнiң химиялық құрамы: 86,5 пайызы судан, 14,5 пайызы құрғақ заттан тұрады. Оның iшiнде сүттiң майлылығы — 5,0, белок — 3,6, казеин — 2,8, альбумин — 0,6, глобулин — 0,2, минералды заттар — 0,9 пайыз. Әсiресе, қос өркештi қазақ түйелерiнiң сүтi емдiк қасиетiмен құнды саналады. Аруаналардың сүтiнде…