Шығарма жоспарын құруға үйрету әдістемесі

Мурынбаева Баян Тыныштықбайқызы, №187 М.Шоқай атындағы орта мектептің мұғалімі,

Қызылорда қаласы.

Жоғары сынып оқушыларын шығарманың

жоспарын құруға үйрету жолдары

Мектепте әдебиет пәнін оқытудың ерекше әдісінің кең қолданылатын түрлерінің бірі – оқушыларға шығарма жұмысын жаздыру.

Бұл шығарма жұмысы 5-11 сыныптар аралығынан бастап,әр сынып оқушы-ларының жас ерекшеліктеріне қарай жеңілден күрделендіріп жазылатыны белгілі.

Оқушыларды шығарма жаздырып үйрету жөнінде профессор Ә.Қоңыратбаевтың «Әдебиетті оқыту методикасы» және «4-7 кластарда әдебиетті оқыту методикасы» атты әдістемелік еңбектерінде тұжырымдар жақсы берілген.

Ғалымның осы аталған еңбектерінде оқытушылар үшін пайдаланып,бағыт-бағдар аларын салиқалы сындарлы ойлар, шығарманы жоспармен жазудың жақсы үлгілері баршылық. Бұл осы күнге дейін өзінің мәнін жойған емес.

«Төменгі сыныптарда шығарма көбінесе қарапайым мінездеме түрінде үйретіледі.Ол әдеби оқудың міндетіне лайықталады,ал жоғары кластарда күрделірек болып тарихи жинақтауларға құрылады.

ІҮ-ҮІІ кластарда шығарма үш түрлі формада үйретіледі. 1) Оқылған мәтіннен туатын мінездемелік (публицистикалық) шығарма.Оның өзі дара мінездеме ,салыстырмалы мінездеме,топтамалы мінездеме түрінде жүргізіледі. 2) Оқушының өзіндік тәжірибесіне негізделген еркін тақырыптағы шығармалар. Мұның үлгілері-суретке қарай жазу: «Мен жазды қалай өткіздім», «7 ноябрь мейрамы бізде қалай өтті» дейтін шығармалар. Мұнда оқушылар өзінің көрген- білгенін жазады,көріністерді бағалайды. 3) Оқиғаны кәдімгі жазушыларша суреттеп жазу үлгісі ҮІ кластан басталып, Х сыныпқа дейін игеріледі.

Бастапқысы – элементарлық,шағын,соңғылары – сюжетке құрылады. Осы негізде оқушылар көркем стильге жетіледі. Бұл еркін шығарманың бір түрі,»- деген ұсыныс-пікірін оқушыларды шығарма жазуға үйретуде негізгі басшылыққа аламыз.

Профессор Ә.Қоңыратбаевтың бұл айтқандары орта мектептің сыныптары үшін шығарма жұмыстарын жаздыртуға бірден-бір әдістемелік таптырмайтын құралға және қазіргі күн талабына толық жауап бере алады.

Қазіргі кездегі заман талабы,дәуір тынысы мекептердегі оқытушыларын қазақ әдебиеті пәніне ерекше жауапкершілік пен ізденісті қажет етіп отыр. Бұл – жауапкершіліктің жол басшысы,іске асырар қаһарманы қазақ әдебиет пәнінің оқытушысы болары даусыз.

Төменгі сыныптарда шығарма жазудың жоспарлары жоғары сыныптарда жазылатын шығармалардың жоспар құрылысымен жүйелі түрде байланыстыра жүргізіліп,оқушыларды шығарманы жоспар құрып жаза білетін дәрежеге үйрету,дағдыландыру оқытушының білімдар ізденімпаздығын көрсетсе керек.

Біздің негізгі әңгіме етіп,шығарма жазудың жоспарына,жөн- жобасына тоқталатын сыныптарымыз – ІХ-ХІ сыныптар.Орта мектептің жоғары буыны болып саналатын бұл сыныптарда қазақ әдебиеті пәнінен шығарма жазу жұмыстары қазақ әдебиеті тарихы дәуір кезеңдеріне сай оқытылатындықтан, өтілген материалдардың тақырыбы,идеясы,кейіпкерлер бейнесі,суреттеу тәсілдері, сюжеттік байланысы,көркемдік тіл ерекшеліктері және халқымыздың әдебиет тарихында сол шығармалардың алатын орны әрбір сыныптың жас ерекшелігіне қарай,өздерінің игерген білімін көрсете білетіндей,осы негізде жоспарланып жазылуы тиімді болады. Осы тұрғыдан тағы да орта мектептің жоғары сыныптарында жазылатын шығарма жөнінде де жалпы басшылыққа ғалым Ә.Қоңыратбаевтың жоғары сыныптарға арналған «Әдебиетті оқыту методикасы» еңбегін алып,оқушыларға шығарма жазудың қыр-сырын танытуға пайдаланып отырамыз.

Бұл арада ұстаз-ғалымның орталау мектептің ІҮ-ҮІІ сыныптар үшін жасаған шығарма жоспарын салыстыра пайдалану оқытушы мен оқушы үшін көп пайда береді.

«Шығарманың құрылысы. Мектептегі қандай жұмыс болмасын,бақылаудан емес,үйретуден басталады. Соның бірі – шығарма. Шығарма үш бөлімнен құрылады.

1) Кіріспе бөлім: онда образдың қай шығармадан

алынғаны,авторы көрсетіледі. Бұған 2-3 сөйлем жеткілікті.Мысалы, «Баян сұлу образы» десек,оның «Қозы Көрпеш» жырының басты кейіпкері екендігі,эпостың басты проблемасы айтылады.

2) Негізгі (дәлелдеуші) бөлім: онда сол проблеманың Баян тағдыры арқылы шешілгені әңгімеленеді.Оның өзінің арнаулы мінездемелік (талдамалық) жоспары болады.

2) Қорытынды бөлім: мұнда сол образдың мәні,шығарманың

идеясы айтылады. Бұған 2-3 сөйлем жеткілікті. Мысалы, «Қалың мал» романы бойынша келтірілген Итбай мінездемесінің жоспары (толығы) мынадай болмақ: І. Кіріспесі. ІІ. Негізгі (дәлелдеуші) бөлім: а) Итбайдың портреті,кәсібі. ә) Итбай құдалық үстінде. б) Итбай Тұрлығұл аулында. в) Итбайдың базарлауы. г) Қызын ұзатуы. д) Итбайдың кейінгі тарихы. и) Итбайдың ел көзіндегі бағасы. ІІІ.Образдың мәні (қорыту).

Жоспар- шығарманың қызығы.Оқушы сол жоспардан шықпай,мысал келтіріп,сөйлем,сөз қайталауын жібермей,ойын дәлелді етіп жазады.

Шығарма көлемі көбейіп кетпес үшін оқушы қайбір мысалды өз сөзімен айтады.Онысы – бағалау.Орта есеппен алғанда,ІҮ класс шығармасы үшін 1,5 бет,Ү класс үшін 2 бет, ҮІ-ҮІІ кластарға 2,5 бет қолжазба жетеді»,- делінген пікірлерін ҮІІІ-ХІ сынып оқушыларын шығарма жазуға үйрету жөніндегі ұсыныстарымен байланыстыра пайдаланамыз.

«ҮІІІ-Х кластардағы жазба жұмыстар (шығарма жаздыру) тарихы курс мақсатына лайық тақырыптық (талдау),публицистикалық және әдеби-шығармашылық болып үш салада жүргізіледі.Сырт қарағанда,Ү-ҮІІ кластарда жүргізілетін шығармалардан бұлардың айырмасы шамалы: тек бірінің күрделеніп,тарихи желіге қойылуында,екіншісінің қарапайым болып келуінде.

Ал ҮІІІ-Х кластарда жүргізілетін жазба жұмыстар тек шығарма формасында үйретіліп,ол тіл ширатумен бірге оқушылардың аналитикалық, логикалық ойын жетілдіруге,талданған көркем текстерді жинақтауға (белгілі бір жағынан) құрылады. Шығарманың көпшілігі класта жазылуға ҮІІІ сыныпта кластық жазу көбіне үйретуге құрылады да,ІХ класта оқушылардың үйінде жазатын шығармаларымен тең түседі.