Табиғи ресурстарды қорғау бойынша әдістемелік нұсқау

Алғы сөз

Оқу процесінде «Табиғат қорын ұқыпты пайдалану және қорғау» пәнінен сарамандық сабақтарда студенттер едәуір күрделі жұмыстар орындауға дағдыланады. Теориялық білімдерін жетілдіріп, ой-өрістерін кеңейтеді.

««Табиғат қорын ұқыпты пайдалану және қорғау» пәнінен әдістемелік нұсқау «Экология және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану» мамандығына арналған программаға сәйкес жасалған. Әрбір сабаққа қысқаша теориялық материалдар, оның мақсаты мен орындалу реті, студенттер өз бетінше орындалуы үшін тест, бақылау сұрақтары берілген.

Сарамандық сабақ №1.

Тақырыбы: ҚР ірі қалаларының атмосфераны қорғау шараларына жоспар құру.

Сабақ мақсаты: ҚР ірі қалаларыныңатмосфера жағдайы, атмосфераны қорғау шараларына жоспар құру жөнінде білмдерін қалыптастыру.

Сабақтың орындалу тәртібі мен мазмұны:

Сараман жоспары: 1. ҚР ірі қалаларының атмосферасының ластану дәрежесін анықтау.

2. Батыс Қазақстан облыстары бойынша атмосферасының ластану түрлерін анықтау және атмосфераны қорғау шараларына жоспар құру.

Теориялық бөлім.

Атмосфералық ауа тым жеңіл, 1м3-де 1300 гр ауа болады. Соған қарамастан жер бетіне түсетін қысым (салмақ) әрбір 1см2-ге 1 кг-нан келеді.

Атмосфералық ауаны таза сақтау шараларын жүзеге асырғанда мына жағдайларды ескеру қажет:

1. Таза ауа жер шарындағы тірі организмдердің бәріне де керек.

2. Ауаның тазалығы адамдардың іс-әрекетінен көп бұзылады.

3. Ауадағы зиянды заттар үлкен жылдамдықпен алыс аймақтарға тарап жатады.

Атмосфералық ауаны таза сақтау үшін мынадай ұйымдық шаралар жүргізіледі:

1) Қазақстан Республикасында 1951 жылдан бастап 446 химиялық заттар мен олардың 33 түрлері қосындыларының қалдықтарын ауаға жіберуге болатын шектелулі рұқсат етілген мөлшері белгіленіп, іс жүзінде қолданылып келеді.

Ауаға жіберуге шектеулі-рұқсат етілген мөлшер құжаттар бір жолғы және орта тәуліктік болып екіге бөлінген.

1) Бір жолғы барынша көп мөлшер техналогия ерекшелігіне байланысты немесе апатқа ұшырағанда зиянды қалдықтарды ауаға бір дүркін жіберуді ескереді. Мұнан кейін 20 минут бойына адамдар қосымша иіс, сәуле, күндегіден өзгеше ешнәрсе сезінбеуі керек.

2) Орта тәуліктік мөлшер-тәулік бойы ауаның ластануы көп немесе аз болатын мезгілдерді ескеріп белгілі уақытта, белгілі нүктеде сынауға алынған ауаның құамын тексеріп,орта арифметикалық шамасын анықтайды.

Мемлекеттік санитарлық-бақылау және табиғатты қорғау жөніндегі мекемелер осы шектеулі рұқсат етілген мөлшердін, әсіресе ауаны негізгі ластаушылар болып саналатын өнеркәсіп,ауылшаруашылық құрылыс және көлік кәсіпорындарында қатаң сақталуын бақылап, тиісті шаралар алып отыруға міндетті. Өсімдіктер үшінде зиянды қалдықтардың арнаулы шектеулі-рұқсат етілген мөлшері бекітілген.

Ластаушы заттарды көп кәсіпорындарды жобалағанда оларды елді мекендерден алысырақ орналастыру көдзделеді. Келтіретін зиянына қарай барлық кәсіпорындар 5 класқа бөлініп олармен тұрған үй арасында санитарлық- сақтану аймағы болу керек. Кәсіпорындардың қай класқа жататыныСН- 245-71 құжатқа сәйкес анықталады.

I-класқа жататын кәсіпорын мен тұрғын үйлер арасында санитарлық- сақтау аймақтың ені 1000 метрден кем болмауы керек. Бұл класқа аммиак, азот қышқылы, азотты тыңайтқыштар, жасанды жібек, цемент, желім, мақта, мұнай өңдейтін, кокс өндіретін, болат қорытатын сынап, мышьяк, марганец қазатын кәсіпорындар жатады.

II- класқа жататын кәсіпорын мен тұрғын үйлер арасында санитарлық- сақтау аймақтың ені 500 метрден кем болмауы керек. Бұл класқа сода, селитра, пластмасса, асбест өндіретін, қоректік ашытқы, магний, шойын, гипс, әк, жасанды тері өнімін өндіретін, сүйек күйдіретін, май ерітетін кәсіпорындар жатады.

III- класқа жататын кәсіпорын мен тұрғын үйлер арасында санитарлық- сақтау аймақтың ені 300 метрден кем болмауы керек. Бұл класқа битум, лак, олифа, пенопласт, керамзит, шынылы мақта, антибиотиктер шығаратын, шикі мал терісі мен аң терілерін өңдейтін, мал соятын кәсіпорындар жатады.

IV- класқа жататын кәсіпорын мен тұрғын үйлер арасында санитарлық- сақтау аймақтың ені 100 метрден кем болмауы керек. Бұл класқа қағаз, сабын, кір жуатын заттар, қазан, электрод, ыдыс- аяқ, шыны, жіп иіретін, сыр, ет, балық қақтайтын, көкөніс өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар жатады.

V- класқа жататын кәсіпорын мен тұрғын үйлер арасында санитарлық- сақтау аймақтың ені 50 метрден кем болмауы керек. Бұл класқа көмір қышқылын, «құрғақ» мұз, бояу жиһаз шығаратын, типография, киім тігетін, нан пісіретін, шай өңдейтін, сыра, шарап шығаратын, кәсіпорындар жатады.

Бақылау сұрақтары:

1.ҚР ірі қалаларының атмосфералық ауа жағдайы, атмосфераны қорғау шараларына жоспар құру.

2.Атмосфералық ауаны таза сақтау шаралары.

3.Ауаға жіберуге шектеулі- рұқсат етілген мөлшерлер құжаттар (біржолды және орта тәуліктік )

4.Келтіретін зиянына қарай кәсіпорындардың орналасуына қарай жіктелуі.

5.Автомашиналардың ауаға келтіретін зиянын азайту шаралары.

Блиц тест.

1. Биосфералық қорықтарда атмосфера ауасының ластануын болжау қалай аталады?

а) Регогносцеравалық әдіс

ә) Бақылау мониторинг

б) Қадағалау мониторинг

в) Фондық бағалау

2. Қаланы атмосфералық ауаның тазалығына қарап қанша аймаққа бөлеміз?

а) 4

ә) 2

б) 5

в) 3

3. Стационарлық посттардың қызметі

а) Ауа тазалығын бақылау

ә) Ауа ластануын газоанализатор көмегімен тіркеу

б) Ауа қысымын бақылау

в) Жүйелік бақылау жүргізу

4. Атмосфералық ауаның жалпы салмағы қандай?

а) 500 триллион

ә) 105 триллион

б) 18 млд.тн

в) 10 млд.тн

5. Аммиак, азот қышқылы, кокс өңдейтін, мақта, мұнай кәсіпорындары қай класқа жатады?

а) І класс

ә) ІІ класс

б) ІІІ класс

в) ІV класс

Глоссарий.

1.Бір жолғы барынша көп мөлшер техналогия ерекшелігіне байланысты немесе апатқа ұшырағанда зиянды қалдықтарды ауаға бір дүркін жіберуді ескереді.

2.Орта тәуліктік мөлшер-тәулік бойы ауаның ластануы көп немесе аз болатын мезгілдерді ескеріп белгілі уақытта, белгілі нүктеде сынауға алынған ауаның құрамын тексеріп,орта арифметикалық шамасын анықтайды.

Мәнжазба тақырыптары:

1.Ластанған ауаның зиянды әсері.

2.Ақтөбе облысының атфосфералық ауа жағдайы.

3. ҚР атмосфералық ауаны қорғау шаралары.

Әдебиеттер:

1.Г.С. Оспанова

Г.Т. Бозшатаева

«Экология»,Алматы, Экономика 2002.

2.Ж.Достайұлы

« Жалпы гидрология», Алматы, «Білім» 1996.

3.Ғ.Сағымбаев

«Экология негіздері»,Алматы- 1995

Республикалық баспа қызметі

Сарамандық сабақ №2.

Тақырыбы: Атмосфераны тазалау әдістері.

Сабақ мақсаты: Атмосфераның ластану дәрежелері, атмосфераны ластаушы және зиянды газдарды тазалау әдістері туралы білімдерін қалыптастыру.

Сабақтың орындалу тәртібі мен мазмұны:

Сараман жоспары: 1. ҚР-сы атмосфераны тазалау әдістерінің пайдалану дәрежесін анықтау.

2. Батыс Қазақстан облыстары бойынша атмосфераны тазалау әдістерін анықтау.

3.Атмосфераны тазалау қондырғыларының суретін салу.

Теориялық бөлім.

Қазіргі кезде шаң мен газды ұстайтын және тазалайтын 5 түрлі әдіс белгілі. Олар: құрғақ және ылғалды тазалау әдістері, электр сүзгімен, химиялық және термиялық өңдеу арқылы тазалау.

1. Құрғақ тозаң ұстағыштар. Олар циклонда (дауылды, боранды), ротациялық (имыршық тәрізді), вихрлі (құйын тәрізді жел арқылы), радиалды (тарамдалған) және жалюзиялы (кедергілі) болып бөлінеді.

Циклонды тозаң ұстағыштарға ластанған ауа патрубок арқылы өтіп, желдің күшімен 1800 градусқа бұрылып, айналып, циклонның ішкі қабырғаларына (1) ұрынып, біртіндеп шаң - тозаң жиналатын бункерге түседі де, тозаңнан арылған ауа циклоннан сыртқа шығып кетеді. Ауа жақсы тазару үшін циклон бүтін және біртұтас болу керек.

Қазір цилиндр тәрізді ЦН - 11, ЦН - 15, ЦН - 15у, ЦН - 221 және конус (шошақ) тәрізді СК - ЦН - 34, СК - ЦН - 34м, СДК - ЦН - 33 циклонды шаң ұстағыштар қолданылады.

Ротациялық тозаң ұстағыштар (ЦРП) циклонды тозаң ұстағыштарға қарағанда жинақы, желдеткіштері мен тозаң ұстағыштары бірге орналасқан. Желдеткіш дөңгелегі (х) айналғанда шаң - тозаң орталықтан тебетін күштің әсерімен имыршық тәрізді тозаң ұстағыштың қабырғасына (2) ұрынып тазарған ауа шығатын қақпақшаға (4) қарай жылжып, бөлінген шаң - тозаң арнаулы түсетін орынға жиналады.

Вихрлі тозаң ұстағыштар. Бұлар орталықтан тебетін күш әсерімен жұмыс істейтін қондырғылар В.т.ұ.екі түрлі болады, бірі соплалы (жабық қуыс), екіншісі - күрек тәрізді.

Ластанған ауа камераға (5) майысқан патрубок (4) арқылы келіп түседі де газды айналдырған күрекке ұқсас «резетка» типті желдеткіштің (2) күшімен жоғары көтеріліп, ондағы дауылдатқыштың (1) әсерімен шыр айналып, қабырғаға (5) ұрынып, газдың екінші толқынымен төмен қарай жылжиды шаң - тозаң төмен түсіп, тазарған газ қақпақшаға (6) арқылы сыртқа шығады.

Ластанған газдың құрамындағы шаң мен тозаңды айыру гравитациялық (заттардың бір - бірін тартуы) және инерциялық (екпін) күштерінің бірге қимылдауы арқылы жүреді.

Ластанған газ кіретін құбырдан (2) өткен соң гравитациялық және инерциялық күштер газды 180 градусқа бұрып стрелкамен көрсетілгендегі жан - жаққа шашады. Тозаң ұстағыш (1) ішіндегі газдың жоғары көтерілуі жылдамдығы 1 м/с болса шаң мен тозаңды тозаң ұстағыштың түбіне түсіру үшін қосымша жылдамдық онан көп болуы (Wb>Wt) керек.

Мұнда Wb - тозаң ұстағыш ішіндегі тозаңның айналу жылдамдығы ал Wr -газдың көтерілу жылдамдығы (1 м/с) шаң - тозаң мөлшері 25-30 мкм болса радиалды ұстағыш олардың 65 - 85 процентін ұстап қала алады. Онан ұсақ шаң - тозаңды бұлар ұстай алмайды. Жалюзиялық тозаң ұстағыштар.

Ластанған газдың жолына кедергі ретінде пластиналар (қатты заттардың жалпақтылығы) мен торлар қойылады.

Ластанған газ (3) тозаң ұстағышқа енген соң инерциялық (өз екпіні) күшпен жылжып келіп торға (1) немесе тор үстіндегі қатты заттардан келіп жасалған (пластинаға) кедергілерге (2) ұрынып, екпін: саябырлап, төмен (4) түсе бастайды.

Бұл шаң ұстағыштар тек 20 мкм - ден ірі жаңды ұстап, қалғандарын ұстау үшін екінші рет тазалауға циклонды (5) тозаң ұстағыштарға жіберіледі.

Жалюзиялық тозаң ұстағыштарды құрастыра қиын емес, сондықтан оларды газ жүретін жолдарға көбірек қоюға мүмкіндік болады.

2. Ылғалды тозаң ұстағыштар.

Бұлар көп тараған шаң - тозаң, әсіресе өте ұсақтарын (0,3 - 1 мкм) жақсы ұстайды, ыстық және жарылу қаупі бар газдарды да тазалауға ыңғайлы. Кемшіліктері - газ жүретін жолға шаң - тозаң тез жиналып, оларды тазалап отыру қажет. Су шығыны да көп болады.

Ылғалды тозаң ұстағыштар шаң мен тозаң тамшығы немесе сұйық заттар бетіне тұндырып ұстау принципі бойынша жұмыс істейді. Оған инерциялық күшпен броуын қозғалыс ықпал етеді.

Инерциялық күш тозаң бөлшектері мен тамшылар бір - біріне жақындағанда әсер етеді. Өте ұсақ шаң (1 мкм кем) бөлшектерінің кинетикалық энергиясы тым аз болғандықтан, олар өз бетімен жылжып жүргенде тамшымен араласпай, оны айналып өтіп кетеді. Ал броуын қозғалысы болса ұсақ шаң (1 мкм кем) газ бен сұйық заттардың ішінде бет -бетіне шашырап жүреді, олардың қимылы, жүру жылдамдығы ортаға және уақытқа байланысты болмай, молекуладан алған толқын күшіне, шаңның мөлшеріне, температураға және ортаның жабысқақтығына байланысты болады. Сондықтан тазаланатын газды тозаң ұстағышқа енгізгенде оның жылдамдығы броуын қозғалысы жылдамдығынан кем болуы керек. Тозаңды ұстауға инерциялық күшпен броуын қозғалысынан басқа булану, будың жиналу, сұйық заттың беті көбіктенуі көпіруі, молекуланың электрлі зарядтары қосымша әсер етеді.

Шаң мен тозаң неғұрлым тез ылғалданса оларды газда айыру да тез болады. Ылғалды тозаң ұстағыштар Вертури скрубберлеріне, тозаңдату және орталықтан тепкен күшпен жүретін скрубберлерге, инерциялы - соқтығу және барботажды - көбікті қондырғыларға бөлінеді.