Тәуелсіздіктің 30 жылдығы және Алаш идеясы мақаласы

Тәуелсіздіктің 30 жылдығы және Алаш идеясы

Glory. Weapon. Sad ending.

Өмірге келген күнімнен бастап, екі тұлғамен рухани

байланыстың бар екенін сезімін. Бірі – Әлихан Бөкейхан...

Жүрегіңе де сүңгі де, түбін көзде,

Сонан тапқан – шын асыл, тастай көрме...

Абай Құнанбайұлы

ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыр басындағы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жер жиһанда капиталистік қоғам мен имперализм күшейіп кетті. Англия мен Франция, Америка құрама штаттары және өзге де мемлекеттер әлемде өз үстемдігін орнату үшін жерге таласып, жер бөлісті. Жер дегенде мемлекет дейік. Сол жердің үстінде отырған мемлекетті басып алса, жерінің астындағы байлығын да тартып алғаны емес пе?! Қозғағым келіп отырғаны екі империя жайлы. Бірі – Ресей, екіншісі – Жапония. Ресей, әрине Еуропадағы мықтылардың бірі болса, Жапония Азияның мықтысы болды. Жапония бұған дейін мықты империя болған емес, оған себеп Әлихан Бөкейхан айтатындай, Мэйдзи реформасы болды. Бұған дейін жабық мемлекет болып келген империяның аяқ асты озық жетістіктері бар империяға айналуы таңқаларлық. Тіпті Еуропаның империяларының жасағанын қайталап, Корей түбегіндегі Чосон империясына көз алартты. Ресейде бұл үлестен қалыс қалмады. Тіпті Ресей дейміз ау... Франция, Америка, Англия сияқты державалар қалыс қалмады. Тіпті Чосон мен Америка арасында соғыс болып, Америка Чосонның күл-талқанын шығарды. Сондағы айтпағымыз не? Чосонның, яғни Кореяның бұрынғы 18-ғасырдағы «әділет сарбаздарының» () қайта тірілуі болды. Рух

Идея – мәңгілік. Идеология – өтпелі әрі онда шектеулі шекара бар. Әсіресе, жас мемлекетке идеология керек. Себебі: біріншіден, біздің ұлттық мәдениетіміз, санамыз заман өзгерген сайын сырттың ықпалына түсті. Күлтегін мен Тоныкөктің сына жазуындағы ұлы идея – тәуелсіздік идеясы бүгінгі заманға сол қалпында жеткен жоқ. Өзгерістерге ұшырады. Дін, киім үлгісі, әскери жасақ құрылымы, ән-күй, тілдік қолданыстағы иірімдер мен түсініктер, билік құрылымы, заң мен дәстүрдің арасындағы байланыс, тағы да басқа саладағы ұлттық сипаттарымыз ежелгі үлгіде сақталмай, сүзгілерден өтті. Сондықтан да, ең алдымен, тәуелсіз ойлау жүйесін санамызға сіңіруіміз керек. Бұл – өмірдің де, мемлекеттің де барлық құрылымын қамтыған өте нәзік әрі кірпияз мәселе. Мұның құрамына мәдениеттің күллі саласы кіреді. Тарихи таным, азаматтық мойынсұнбау, тұлғаның тәуелсіздігі, әдебиет пен өнердегі ұлттық рух, заң баптарының ұлттық дәстүрге бейімделе жасалуы іспетті шағымды салалардың бәрін үйлестіріп барып тектік қасиеттерімізді таба аламыз. «Адам мен қоғамның мәдениеті», оның ішінде отаршылдық ықпалдан жаңа құтылған ұлттық, тәуелсіз мемлекеттің «өткендегі өксікті өмірінен келбетті келешекке» бет алған мақсатты жолы сонд

Тән көмілер, көмілмес еткен ісім,

Ойлайтындай мен емес бүгінгісін.

Жұрт ұқпаса, ұқпасын, жабықпаймын,

Ел бүгіншіл, менікі ертеңгі үшін... – деп қызметінің ертеңгі күн үшін жасалып жатқанын жеткізген.

«Алаш» партиясы өздеріне үлгіні ретінде Жапонияны алады. Жоғарыда келтірілгендей Жапония 1867 жылғы реформасымен дамыған империяға айналды да шықты. Осы тақырыпта «Алаш» партиясының жас мүшесі болған Мұхтар Әуезовтың «Япония» атты мақаласына назар аударсақ. «Бұл күнде қай халық тәртіпсіз, ғылымсыз, елеусіз қалыптан асып, алдыңғы дәрежеде жүрген халықтармен тізелесіп отырарлық теңдікке жетуі тездігінен болатын оңай жұмыс емес. Бұрынғы бір бетке айласыз, ғылымсыз қара күштің заманында ілгері дәрежеге тез жету халықтың өз еңбегімен, басшының епті саясатымен ғана әзер болатын. Ал бұл заманда надан халықтың қатарға кіріп кетуіне себеп болатын жүз тараулы шарттар бар. Ол шарттардың бәрі де бас- басына терең оймен, еппен, қажымайтын қайратпен,малды, жанды аянбай сарп етерлік талап еткенмен ғана орнына келтіріп, одан кейін орыннан үміт қылуға болады.

Бұл тарихта бәрібір жетілем деп талпынған жұртқа неше жүз жылдардан бері қарай құлағын бұрап, жаттап келе жатқан тарих болғандығы бір негізі. Бірақ тарихтың осы айтылған жолы Японияға келгенде өзгеше бір рақымдылыққа түсіп, өзі демеп, бойын зорайтып, көркейтіп, қалпына бүткіл дүниені әрі шамдандырып, әрі қызғантып, ішін қайнатып отыр.

Японияның әуелгі мешеу болып, дүние жарығынан меңіреу болып, өзінің, өзгенің не күйде екенін білмей отырған қалпынан шығуына себеп болған нәрсе - өзге Англия, Франция, Голландия секілді білімді жұрттардың Япония надандығымен пайдаланғысы келген қомағайлығы болды. ХVІІІ ғасырдың әуелгі жартысында Қытай мен Америка һәм басқа Европа патшалықтарының саудасы қызды, бұлардың бір-біріне қатынасатын жолында Япония болды. Білімді жұрттар Японияның ішіне де өз саудасын кіргізіп, олардың қанын соруға айналды. Япония білімді жұрттардан келетін зиянды білген соң, оларға өткел бермегісі келді. Бұған бастығы Америка болып, Европаның көп патшалықтары ықтиярсыз өткел беруге мойынсұндырды. Бұл оқиға 1853 жылда болды. Японияның бұларға қарсы бетке ұстайтын қаруы болмады. Көп айлалы, қомағай, білімді жұрттардың ортасына түсіп, өзіндігінен айырылып, халыққа жем болатын уақыт келді. Осы себеп қамшы болып, Японияның сүйегіне сіңген ұлтшылдық, жігерлілік қаны оянды. Айлалы, азулы, жауға өзінің ұстап келген қаруындай қару ұстап, өзінің сүйенген тәртібіндей тәртіпке сүйенбесе, басқа лаж болмайтын болды. Жұрт…