Тәуке хан тұсындағы Жеті жарғы әдет-ғұрып заңы

Тәуке тұсындағы «Жеті Жарғы» әдет- ғұрып заңы

Кипшакбаев К.З.

Шадаев Б.Ш

«Болашақ» университетінің жоғары колледжі оқытушылары

Тәуке хан ( 1678-1718) билік құрған тұсында елдің ауызбірлігін арттыру, хандық билікті нығайту және қазақ қоғамы үшін мықты билік пен бірлікті қамтамасыз етуге бағытталған заңдар жинағы. «Қасым ханның қасқа жолы», « Есім ханның ескі жолы» заңдарын одан әрі жетілдіру арқылы жаңа заң жүйесін жасауға тырысып, оған қазақтың игі жақсылары мен билері атсалысты. Жеті жарғыға сүйенген қазақ билері ел ішіндегі дау-жанжалдар мен саяси маңызы бар мәселелерді тиімді шеше алды. Жаңа заң жүйесі қазақ халқының өмірлік мәселерінің барлық жақтарын қамти алды. Жеті жарғының толық нұсқасы сақталмаған. Алғаш рет орыс ғалымы Г.Спасский жаппас руының старшыны Көбек Шүкіралиевтен 1804 жылы жазып алған 11 бап-нұсқасы 1820 жылы «Сибирский вестник» журналында жарияланды. Осында жарияланған нұсқаларға назар аударсақ : жарғыда жер дауы ,отбасы, неке, құн төлеу, ұрлық -қарлық, тонаушылық, куәлік ету, ант ішу сияқты қазақтың ұлттық әдет-ғұрпы көрініс табады.

Орыс зерттеушісі Алексей Ираклиевич Левшин (1798-1879) жазып қалдырған нұсқада өз-өзіне қол салған адамды көпшілік зиратына қоспау, бөлек жерлейтіні айтылады. Бүркітті өлтірген адам бір құл немесе бір күң төлейтіні жайлы дерек бар. Жарғыда кісі өлтіру, әйелді зорлау, соққыға жығу, қорлау, ұрлық істеу үлкен қылмыс деп есептелген, кінәлілер жасаған қылмыс деңгейіне сай әртүрлі жазаға кесілген. Бұл жарғыда «қанға қан» заңы сақталған, бірақ билер сотының екі жақтың келісуі бойынша жазаны құн төлеумен алмастыруға мүмкіншілігі болған. Төмендегі жағдайлар орын алса, қылмыскер өлім жазасына кесілген. Атап айтқанда, көтеріліс, бүлік шығарған кісілерге, жазықсыз кісі өлтіргендер, өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені бұзғандар, соғыста мінетін, өреде тұрған, тұсаулы атты ұрлаған, құдайға тіл тигізгені анықталған жағдайда өлім жазасы бұйырылған. Жарғыда басқада баптар келтіріледі: төбелесте мертік түріне қарай төмендегідей мүліктей құн төленуі тиіс көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді, ал қызы жоқ болса, қыздың қалың малын малын береді, төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді. Әкесіне қол жұмсаған ұл…