Телжан Шонанұлының ғылыми ағартушылық жолы туралы мақала

Еспенбетова А.М.

Тарих ғылымдарының кандидаты Қ.Жұбанов ат.АӨМУ -Ақтөбе

Қамбаров Әлібек

«Тарих» мамандығы 4- курс студенті

ТЕЛЖАН ШОНАНҰЛЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ-ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ

Аннотация. Мақалада Ақтөбе өңірінен шыққан қазақ зиялыларының бірі -Телжан Шонанұлының өмір жолы, ғылыми және ағартушылық қызметі қарастырылады.

Түйінді сөздер: зиялы, білім, шығармашылық, қазақ қоғамы, қуғын-сүргін, ағартушылық, қызмет.

Annotation. The article deals with the life and scientific enlightenment activity of the Teljan Shonanov, one of the intelligentsia of the Aktobe region.

Keywords: intellectuals, education, creativity, Kazakh society, repression, enlightenment, activity, politics.

Халқының болашағы үшін күрескен ғылым, оқу-ағарту, тарих, əдебиет пен тіл ғылымының дамуына зор еңбек сіңірген, 1930-жылдардағы зобалаң кезінде сталиндік нəубеттің құрбаны болған қазақ зиялыларының бір – Телжан Шонанов. Ол екі ғасыр тоғысында, 1920-жылдарда ғылым, мəдениет, оқу-ағарту саласында өзгеше бір серпіліс туған дəуірде, жаңа ашылып жатқан мектептерге алуан түрлі оқулықтар жазды. Ол халық ағарту комиссариатының ғылым мен ғылыми əдістер жөніндегі кеңесінің мүшесі, ағартушы, педагог, филолог, əдіскер, əдебиетші, тарихшы, сыншы, аудармашы, қазақ бастауыш мектебінің теориялық жəне практикалық негізін қалаушылардың бірі болды.

Телжан Шонановтың өмірі мен шығармашылық қызметіне қатысты деректер мұрағат пен ХХ ғ. басында жарық көрген баспасөз бетінде молынан ұшырасатынына қарамастан, əзірге толық зерттелмеген. Тек соңғы кездері баспасөз бетінде ғалымның аты аталып, ғылыми еңбектерінен үзінділер жариялана бастады.

Белгілі қоғам қайраткері, энциклопедист-ғалым Т. Шонанұлы 1894 жылы 17 желтоқсанда сол кездегі бөлініс бойынша Торғай облысы Ырғыз уезі Аманкөл болысы № 4 ауылда (қазір Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Аманкөл ауылы) туған.

1908-1912 жылдары Ырғыздағы орыс-қазақ мектебiнде білім алады. Қабiлеттi жастың осы мектеп қабырғасында жүргенде орыс тiлiн жетiк меңгерiп алуының қолайлы сәтi келдi. Оған орыстың классик ақын-жазушылары А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, А.П.Чехов, Н.А.Крылов, Л.Н.Толстой, М.Е.Салтыков-Щедрин, В.Г.Белинский, Н.В.Гоголь, Н.Г.Чернышевский, Н.Д.Добролюбов, Д.И.Писарев, т.б. шығармаларын қызыға оқып, танысуына мектептегi ұстаздарының ықпалы зор болды. Осы жылдары оның қолына Санк-Петербургтан басылған Абайдың тұңғыш жыр жинағы түседi. Абайдың поэзиясы мен ғибратты қара сөздерiн оқу оны ерекше бiр сезімге бөлеп, рухани қанаттандырады. Мектеп жанындағы кiтапханадан ол үнемi орыс, татар тiлiндегi мерзiмдi баспасөздi бiрде-бiр санын жiбермей, қадағалап танысып отыруды дағдысына айналдырады. Әсiресе оған Бахшасарайдан шығатын «Тәржiман», Орынборда басылатын «Уақыт» газеттерi мен «Шора» журналындағы түрік халықтарына ортақ қоғамдық-саяси, әлеуметтiк-мәдени мәселелерге байланысты көтерiлген өткір пiкiрлердiң ұлттық сананы оятуға ықпалы басым болғаны сөзсіз.

1912-1916 жылдары Орынбордағы қазақ мұғалімдер институтында білім алады. Телжан Шонанұлының ғылыми-танымдық публицистикаға көбiрек ден қойып, қалам тербеуiне себеп болған өзi өмiр сүрген уақыт талабы, яғни оның рухани қажеттiлiгінен туындаған, өзекті мәселелер болатын.

Орынборда оқыған кезінде қазақ жастарының мəдени ағарту бағытында құрылған «Игілік» ұйымын ұйымдастыруға белсене араласып, «Қазақ» газетіне халық ағарту мəселелері бойынша мақалалар жариялады. 1916 жылы Ырғыз уезінде мұғалім болып істеді. Т. Шонанов сол кездегі саяси оқиғалардан қалыс қала алмады. Қоғамдық-əлеуметтік істерге белсене араласуы 1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі кезінен басталады. Ол қарулы көтеріліске қарсы болған Ə.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов бастаған демократиялық зиялы азаматтарға қолдау білдірді. 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Шонанов ұлттық автономия жолында күрес жүргізген Алаш қайраткерлерінің қатарында болды. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші жалпықазақ съезінде Телжан Шонанов Алашорда үкіметі жанынан құрылған оқу комиссиясының құрамына (Байтұрсынов, Дулатов, М.Жұмабаев, Е.Омаровпен бірге) енгізілді[1].

1922-1926 жылдары Орынборда Халық ағарту комиссариаты (ХАК) жанындағы Академиялық орталықта қызмет атқарды.

Ол 1923 жылы 15 сəуірде «Қазақ өлкесін зерттеу қоғамына» мүше болып, латын əліпбиін енгізуді жақтаған зиялылар тобында болды. 1924 жылы 12-18 маусымда өткізілген қазақ білімпаздарының тұңғыш съезіне, сол жылы Қазақ АКСР-і ғылым саласы қызметкерлерінің съезіне делегат болып қатысты.

Шонанов қазақ бастауыш мектебінің теориялық жəне практикалық негізін қалаушылардың бірі болды. Ол қазақ тілінің емлесі туралы, тіл дамытуға, қазақ тілін оқыту əдістемесіне қатысты көптеген еңбектер мен хрестоматиялар жазды. Шонановтың əдістемеге қатысты еңбектеріне «Жаңалыққа жетекші», «Диаграмдар, графиктер қандай болады» деген кітаптары, «Орыстарға қазақ тілін үйрету əдісі жайында», «Ересектерді сауаттандыру əдісі», «Дауыстап оқытудың əдісі» сияқты көптеген мақалалары жатады.

Телжан Шонанов мектепте дауыстап оқыту әдісін ерекше насихаттады. Оның пікірінше, дауыстап оқығанда оқуды қабылдауға: көз, ауыз, құлақ – үш мүше бірдей еркін, тең қатысады да, қабылдаудың күшеюіне, оқуды сіңіріп-игеруге игі ықпал етеді. Дауыстап оқытқанда оқушы еркін, екпінді, айқын, анық сөйлеуге дағдыланады, әсерлі, өткір сөйлеуге - шешендікке (ораторлыққа) жаттығады, даусы да нәзік, болбыр болмай, мәнерлі, ұнамды қалыптасады. Ол дауыстап оқыту, әсіресе, бастауыш мектептегі жас балаларға тиімді деп есептеді[2].

Т.Шонанұлы 1926-1929 жылдары Қызылордада Қазақ Халық ағарту институтында оқытушы болып жұмыс істеді. Осында жүріп 1926-1928 жылдары «Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының» тарих-этнография секциясының төрағасы болды. Сол жылы «Қазақ жер мəселелерінің тарихы» атты еңбегі жарық көрді. Онда қазақтарды қоныстандыру, отырықшыландыру, жер бөлу мəселелері айтылды. 1926 жылы тамызда Бакуде өткізілген Бүкілодақтық түркологтар съезіне Байтұрсынов, Н.Төреқұлов, Е.Омаров, Б.Сүлеев, Ə.Байсейітовпен бірге Шонанов та қатысты. Съезден кейін Шонанов латын əліпбиін насихаттайтын республикалық комитет құрамына енді. Сол кезеңде ол О.Жандосовпен бірге барлық латын комитеттері мен латыншыларға арнап ашық хат жариялады. 1927 жылы М.Жолдыбаевпен бірге «Жаңа арна» оқулығын шығарды.

1929 жылы Алматыға көшіп келіп, Қазақ АКСР-і ХАК-да қызмет атқарды. 1925-1935 жылдардағы қиын да жауапты кезеңде, теориялық мəселелерден гөрі, практикалық мұқтаждық басымырақ болып тұрған шақта, Т.Шонанұлы ғылым, оқу-ағарту қызметіне қызу араласып, əліппе, оқулық, бағдарламалар жазып, халықты сауаттандыру жолында көп еңбек сіңірді.

1934 жылға дейін ҚазПИ-де оқытушылықпен айналыса жүріп, мектепке арналған оқулықтар мен оқу бағдарламаларын жазды. Бастауыш сынып педагогикасы мен әдістемесін терең меңгерген Т. Шонанұлының игі істері қазақ балаларының сауат ашып, тәлім-тәрбие алуына орасан зор ықпал етті. Т. Шонанұлы бастауыш сыныптарға және жаңа сауаттанып келе жатқан ересектерге арнап әліппелер жазу арқылы сауат ашу мәселесі жөніндегі ғалымның еңбектері жаңаша қырынан көрініп, оқу-ағарту ісінің жетістігі болып саналды.…