Төлеген Момбеков күйлерінің тілі туралы ғылыми жұмыс 9 сынып

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Түркістан облыстық білім басқармасы

Созақ аудандық білім бөлімі

Күйші–композитор Т.Момбеков атындағы орта мектеп мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы

Күйші-композитор Т.Момбеков күйлерінің тілі

Жоба авторы: Утжанов Бекзат 9 «А» сынып оқушысы

Жоба бағыты:

Сексиясы: әдебиет

Жоба жетекшісі: Култаева Ботагоз Турганбаевна

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні оқытушысы

2018-2019 оқу жылы

Тайқоңыр елді мекені

Түркістан облысы, Созақ ауданы

Т.Момбеков атындағы орта мектептің

9 «А» сынып оқушысы Утжанов Бекзаттың

«Күйші-композитор Т.Момбеков күйлерінің тілі» атты ғылыми зерттеу жобасына

ПІКІР

Аталған ғылыми жобада жас зертттеуші Утжанов Бекзат күй туралы жан-жақты ақпараттар ізденіп, оларды салыстырған. Күйші-комозитор Т.Момбековтың күйлерін тақырыптарға бөле отырып, олардың көркемдік ерекшелігін айқын көрсете алған. Күй мен күйші арасындағы байланысты оның шығу тарихы арқылы астастыра зерттеген. Әр күйдің көркемдігін ашып тұрған детальдарды ұтымды, дөп басып көрсете алған. Жұмыс сонысымен де құнды бола түскен.

Күйші Т.Момбековтің күйлерінің шығу тарихына тереңірек үңілген. Зерттеу-зерделеу жұмыстарын жүйелі жүргізе алған.

Бұл ғылыми жобаның келешекте де еш құндылығын жоймайтын, әлі де терең зерделеуді қажет ететін қызықты да тартымды тақырып ретінде бағалаймын. Күй тарихындағы маңызды жұмыс ретінде ұсынамын.

Бұл берілген жұмыстың оқырман үшін қажетті ақпарат екенін біле отырып, әрбір адамның қажеттілігіне қолдануға, тың ақпараттар алуға болады деген ұсыныс жасаймын.

Жетекшісі: Култаева Б.Т.

М а з м ұ н ы

І. Аннотация ……………………………………………………………....

ІІ.Аңдатпа ………………………………………………………………

ІІІ.Кіріспе: …...........................................................................................6-7

ІҮ.Негізгі бөлім: …………………..................................................................8-14

Ү.Қорытынды: ……………………………………………………………..15

ҮІ. Пайдаланған әдебиеттер …………………………………………..…......16

І. Аннотация

«Күйші-композитор Т.Момбековтың күйлерінің тілі» атты ғылыми жобада күйшінің ел арасына кеңінен тараған, танымал туындылары төңірегінде сөз болды. Ол шығармалардың қалай дүниеге келуі, қандай тақырыпта шыққандығы айтылады. Күйлерінің барлығы дерлік автордың өмірі мен тағдырындағы жарқын кейде мұңлы тұстарымнен тығыз байланысты екендігі дәлелденген. Шертпе күйдің шебері атанған Төлеген атамыздың сыршыл күйлерінің құндылығының, өміршеңдігінің құпиясы баяндалады. Жер мен көктің арасындағы табиғаттың барлық мәлім де беймәлім үнін домбыраның екі ғана ішегімен сөйлете алған күйшінің асқан шеберлігі мен дарындылығы сөз болады.

Өзі өмір сүрген заманның келбетін күйлері арқылы кейінгі ұрпаққа тарих қылып қалдырып кеткен атамыздың «Мыңжылқы», «Қосбасар», «Бозінгеннің бүлкілі», «Сағыныш», «Анама», «Салтанат» т.б. күйлерінің кең тарауының себебі тізбектеліп айтылып өтеді.

Сүгірдей шебер күйшіні өзіне ұстаз тұтқан Төлеген атамыздың өнер мектептері мен күйшілікке келуіне сабепкер болған айтулы тұлғалар жайында да сөз болады.

Зерттеудің мақсаты.

Жас өнерпаздың бойындағы шығармашылық қабілетін ояту. Оқушының шеберлігін одан әрі шыңдау, өнерге деген құлшынысын арттырып, эстетикалық талғамын кеңейтіп, музыканы дұрыс тыңдауға, терең сезіммен түсіне білуге тәрбиелеу.

ІІ. Аңдатпа

Ғылыми жобаның негізгі мақсаты Т.Момбеков күйлерін насихаттау. Ұлттық мәдениетіміздің құнарлы арнасына жататын күй өнерін дәріптеу. Күй құдіреті мен маңызын жете ұқтыру. Т.Момбековтің күйлерін тыңдарманға кеңінен насихаттап, көпшілікке мазмұны мен мәнін түсіндіру. Оқушылардың күй тыңдауға деген қызығушылығын ояту. Эстетикалық тәлім қалыптастыру.

Ғылыми жобаның гипотезасы:

Күйшінің туындыларын кеңінен насихаттау.

Ғылыми жобамыздың зерттеу кезеңдері:

1. Күйші мен күйлері туралы деректер жинастыру

2. Күйді тақырыптық топтарға бөлу

3. Күлердің тарихи аезеңдермен байланысын анықтау.

4. Күйшіні зерттеп жүрген өзге де ғалымдардың еңбегімен танысу, тың мәліметтер іздестіру.

5. Жинақталған материалдарды зерттеп-зерделеу.

6. Өзіндік пікір, тұжырым қалыптастыру.

Ғылыми жобамыздың зерттеу әдісі: Іздену, анықтау, тәжірибе жасап бақылау, қорытындылау, тұжырымдау. Тақырыбымызды ашу барысында интернет желісіне сонымен қатар әдебиеттерге шолу жасалды. Өзіндік тұжырым жасала отырып, салыстыру әдісі де қолданылды.

Ғылыми жобамыздың жаңашылдығы: Күйді қарапайым адамдарға түсінікті етіп көрнекіліктер мен дәлелдер арқылы жеткізе алу. Автордың көңіл-күйі тікелей шығармашылығына әсер ететінініне көз жеткіздік. Адамның ішкі сезімдерін тек сөзбен емес табиғаттағы түрлі үндедің үйлесімі арқылы да бейнелеп, көркем етуге болатынын

Ғылыми жұмыстың нәтижесі мен қорытындысы: Т.Момбеков күйлерінің тарихи маңызы сараланып, эстетикалық жағынан шоқтығы биік, сыршылдыққа толы туынды екендігі дәлелденді. Күйлердің шығу тарихы мен тақырыбын зерттей отырып, осы мәселелерге байланысты негізгі ұғымдарға талдау жасалынды. Күйдің мазмұны мен мәні, көркемдік бейнесі толықтай ашылып көрсетілді. Сонымен қатар, күй қазақтың ұлттық болмыс-бітімі ретінде қарастырылып, сипаттама берілді.

Ғылыми жұмыстың практикалық қолдану салалары: Тақырып негізінде жинақталған материалдар әдебиеттік оқу мен қазақ тілі пәндерінде қосымша қолдануға болады. Тәрбие сағаттарында да пайдалануға болады.

Кіріспе

Сайын даласын әнмен әлдилеп, күймен тербеткен текті халқымыз өнерге бай.

Төл өнерін, қасиет тұтқан қазақтың әлемдік музыка өнерінің жоғарғы деңгейі симфониялармен пара-пар түсетін өнері – күй өнері. Дарынымен дараланған Тәттімбеттен басталатын шертпе күйдің сара жолын жалғастырушы, Бапыш, Тоқа, Ықылас, Сүгірдің күйлерін насихаттаушы болып табылады. Қасиетті қара домбыраның қос ішегі арқылы, тілмен жеткізуге келмейтін нәзік сезімді әуезбен үйлестіріп, әуенмен бейнелеген тума талант иесі – Төлеген Момбеков.

Ұлт мәдениетінің арғы-бергі тарихын зерттеп, жүйелеп, бүгінгі жас ұрпақтың кәдесіне жарату және оны мектепішілік деңгейде болса да насихаттау мақсатында мектебімізге аты берілген, күйші-композитор Т.Момбеков атамыздың шығармаларына оқушылық зерттеу-зерделеу жұмыстарын жүргізуді өзіме мақсат етіп алдым.

Күй деген не өзі? Мен осы сұрақтың толыққанды жауабын білу үшін біраз әдебиетті ақтардым. Күйшілердің сөзіне үңілдім. Бірі музыкалық аспаппен орындалатын шығарма десе, бірі музыкалық жанр дейді. Түркі дүниесінің асылдарын түптеп түгендеуші атақты Махмұд Қашғари өзінің түпнұсқада «Диуани-лұғат-ат-түрк» деп аталатын түркі тектес сөздерінің жинағында «күй» сөзінің көне түркідегі «көк» сөзінен шыққандығын, тәңір мағынасындағы «көкпен» көгендес, тамырлас, түптес екендігін ізерлеп айтыпты. Бұл айқындаманы қазақтың тіл ғылымының көгентүбіндегі марғасқа Құдайберген Жұбанов пен қазақтың күй ілімінің ілкі бастауындағы ізашар академик Ахмет Жұбанов бар ықыласымен қолдап қуаттайды. Ал «Ақаң» деген әзиз атқа лайықты тағы бір абзалымыз, «Күй шежіре», «Қазақтың күй өнері» атты іргелі еңбектер тудырған Ақселеу Сейдімбек бұл айғақты болжамды одан әрі түбірлеп тексеріп, байыпты тұжырым жасайды. Күй деп басталатын қай сөзіңіз де сезіммен астасып жатады. Сол сөз көшпенділердің ең киелі сезімі – тәңірлік наным-сеніммен ұштасып жатады. Демек, «күй» деген сөз әу баста Тәңірлік құбылысты білдірген. Тәңірдің дыбысы деген мағынамен шендес болғаны аңғарылады» деп күйдің қасиет-киесін шығанға шығара, шынайы б

Бірақ мына бір анықтаманы естігенде иа, иа міне осы ғой күйдің нағыз анықтамасы дегендей елең ете қалдым. Не нәрсені болсын өз атымен атауда менің бабаларымнан озғаны болмаған ғой деп арқаланып қалдым. Күй орысша айтар болсақ «состояние души» яғни адамның ішкі жай-күйі, ішкі толғанысы мен тебіренісі. Демек, күйші өзін толқытқан нәрсе туралы, немесе өзінің ішкі жан-күйінің үнін домбыра арқылы сыртқа шығарады. Күй – ананың егіз тілі. Тіл айта алмағанды күй айтқан, тіл шеше алмағанды күй шешкен. Тіл айтуға бата алмағанды күй жеткізген. Күй – көне замандардан күні бүгінге дейін халқымызбен бірге жасасып келе жатқан ең киелі де қастерлі, сырлы да, сұлу өнер.

Мен бұған Төлеген атамның күйлерінің шығу тарихы туралы тереңірек іздене бастағанда тағы да анық көзім жетті. Өйткені шертпе күйдің шебері атанған атамыздың қай күйін алып қарасақ та, ерекше бір толғаныс, ішкі сезімдердің арпалысы мен толқынысы сәтінде туғанын аңғару қиын емес.

Ақиық ақын Мұқағали Мақатаев «Өлең деген тумайды жайшылықта, Өлең деген туады қайшылықта» демейтін бе еді? Күй де сондай қайшылықта дүниеге келетін нәрсе. Яғни, автордың көңіл-күйінің сыртқа шыққан музыкалық бейнесі. Күйшінің көңілі көлдей толқысса, шаттықтан шалықтаса, ол сезімдер күй қанатында әуелей өріледі, жігерлендіреді, санаңды оятады. Ал күйші күңіренсе домбыраның ішегі бебеулеп емес боздаған, зарланған ащы үн шығарады. Біз мұны күй деп жүрміз.... Домбыраның үні деп жүрміз. Иа солай. Ал шындығында ол күйшінің жан дүниесінің, жан жүрегінің сөзі. Бізге айтып жеткізгісі келген назы, сыры. Төлеген атамыздың «Бозінгеннің бүлкілі», «Салтанат», «Асу», «Анама», «Қоштасу» т.б көптеген күйлер сөзіме дәлел.

ІІ. Негізгі бөлім

Төлеген Момбеков Төлеген Момбеков (1918, Созақ ауданы, Сызған ауылы) — күйші. ҚазКСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1943 жылдан мәдениет саласында қызмет еткен. Алғашқы ұстазы — өз атасы Бапыш Қожамжарұлы. Қаратау, Қара жорға, Ыңғай төкпе, т.б. күйлерін атасынан үйренеді. Кейін күйші Сүгір Әлиевтен тәлім алады. Момбеков тартатын күйлердің дені Орталық Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан өлкесіне кең тараған шертпе күйлер. Ол Сүгірден үйренген «Телқоңыр», «Бозінгеннің бүлкілі», «Бес жорға», «Шалқыма», «Жолаушының жолды коңыры» секілді күйлерін орындады. Оның «Қосбасар», «Мешін», «Салтанат», «Қат-қабат», «Мың жылқы», «Ел жаңа», «Асу», «Анама», «Қоштасу», «Қаратаудың шертпесі» т.б. күйлері грампластинкаға түсірілді. Момбеков туындылары фольклорлық-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрінің репертуарында орындалды. 1919 жылы Қаратау баурайындағы Қозмолдақ деген ауылда туып-өскен. Киелі өнердің бастауы арғы аталарынан басталады. Арғы атасы Қожамжар мен Назар әділ билік айтқан шешен болса, Қайдау атасы бүкіл Орта жүзге әйгілі айтыскер ақын, ал Бапыш атасы - аң аулап, құс салып, серілік құрумен бірге, асқан күйші болған адам. Төлегеннің Жәнібек деген

Сұрыпталып, сүрленіп, түрленіп, бізбен бірге жасап келе жатқан бұл күйлерді абайлап тұтынып, қастерлей білуіміз шарт. Күйші атамыздың ұрпақ жадынан түспей, сол ұрпақпен бірге жылдан-жылға ілесіп келе жатуы сол шығармалардың табиғилығында, шынайылығының басым болуында деп түсінемін. Өйткені бізге жеткен әрбір күйдің сарынынан ата –бабаларымыз өмір сүрген заманның келбетін, соған тән құбылыстар мен оқиғаларды көргендей, жан дүниеңмен сезінгендей боласың. Нақтырақ айтар болсақ, күйлерден аспан мен жер аралығында адам танып, түсінер табиғаттағы сан мың құбылысты көресің. Аққудың сұңқылы, қаздың құңқылы, желдің гуілі, бұлақтың сылдыры, қамыстың сыбдыры, ат тұяғының дүбірі, ботаның боздауы, қасқырдың ұлығаны, бұлбұлдың сайрағаны секілді құбылыстар күй әлемінен тыс қалмаған. Төлеген атамыздың күйлері адамның ішкі жан-дүниесін, қоршаған табиғат анасын, өзен-суын, орман-тоғайын, асқақ шыңдары мен сайын даласын паш етіп жырлауға арналған шоқтығы биік туындылар.

Көпшілік арасында кеңінен танымал Қаратау күй мектебінің өкілі, дәулескер күйші Төлеген Момбековтің “Салтанат” күйі жайлы бүгіндері барша қазақ біледі. Осынау бір күй адамның күні бойы сөзбен айтып жеткізе алмайтын сырын, мұңын тілсіз екі шектің мақамымен әр кеудеге құйып береді. Күйші тілсіз құдірет күйі арқылы миллиондаған қазақтың жүрегінен орын алып, әрқайсысының кеудесіндегі өкініш, күйініш, жанашырлық сынды асыл сезімдерін қозғайды. “Салтанат” күйін әр тыңдаған сайын кеудемізді өксік аралас мұң басып, жүрегімізді сыздататыны осы күйдің құдіретінен демей не деуге болады?!

Күйдің шығу тарихы былай болған еді: 1969 жылы Төлеген Момбековтың асыл жары Пернеш қайтыс болып, Райхан, Қызжан, Дана, Гүлжан, Салтанат атты бес қызымен, Қайрат атты бір ұлымен қалған Төкеңе бұл қаза қатты батады. Жан күйзелісіне толы осы жылы өмірге бірінен соң бірі төрт күй келеді. Сол кезде автоклуб…