Толкиен романындағы неологизмдердің сипаты, 11-сынып

Д.Р.Толкиеннің романындағы неологизмдердің сипаты

Тіл-тілде жаңа пайда болған және оның жаңа сөз екендігі аңғарылып тұратын лексика қабатын неологизмдер деп атайды. Неологизм сөзін грек тілінен аударғанда — тілдегі жаңалық, жаңа сөз деген білдіреді. Жаңадан қалыптасқан сөздер тез арада орталыққа еніп, қажетті және белсенді түрде сөздік құрамға енетіні белгілі. Негізінен жаңадан қалыптасқан сөздер ғылым, техника, мәдениет, саясат салаларында пайда болса, ал неологизмдер сөйлесу барысында қалыптасады.[1]

Неологизмдердің актив лексикадан өзгешелігі тек жаңалығымен, өлшенбейді. Кей сөз пайда болысымен актив лексика қатарына өтіп, жиі қолданысқа түседі. бүгінгі таңда қазақ тіліне енген болған веб сайт, интернет, сөздері де күнделікті баспасөз беттерінде жиі қолданылып, актив лексика қатарына өту процесін бастан кешіріп жатыр. Бірақ кей неологизмдер өзінің жаңа қолданысқа түскендік белгісін ұзақ сақтауы да мүмкін. Мысалы, құранды жем, пішендеме сияқты сөздер қолданысқа түскеніне көп уақыт болса да, көпшілікке түсінікті болатындай дәрежеге жете алған жоқ. Себебі олар мал шаруашылығымен шүғылданатын адамдардың ғана қажетін өтеуде. Пассив лексика қатарындағы неологизмдер мен көнерген сөздерді өзара салыстырсақ, әрдайым неологизмдер аз кездеседі. Оның себебі көнерген сөздердің ұмытылу процесі мен неологизмдердің актив лексика қатарына өту процесі бірдей емес. Сонымен неологизмдер дегеніміз - актив лексика қатарына енбеген жаңа сөздер. [2]

«Неологизм» түсінігін тереңірек қарастырған А.З.Қазанбаева болып табылады.«Неологизм» түсінігін екі түрде қарастыруға болады. Бірінші «неологизм» термині тілде жаңадан қалыптасқан тіл қалыптастырушы сөздермен сәйкес келсе, екіншіден бұрын-соңды болмаған, белгісіз түсініктерді, затты, ғылым саласын, мамандықты білдіреді. Мысалы, reactor - ядролық реактор, biocide- биологиялық соғыс және т.с.с. [3]

Енді неологизмнің неологизмнің әдістеріне калькалау тоқтала кетсек.Калькалау әдісі баламаны құраушы әдіс ретінде ,бүтін баламасы құраушы бөліктерінің баламаларын қарапайым жолмен қосу арқылы құралады. Осыдан келе, калькалауға күрделі сөзден жасалған неологизмдер келеді. Мысалы үшін multicurrency сөзі multi және currency сөздерінен құралған, ал әрқайсысы жеке-жеке «көп» (көптік мағынаны білдіретін жұрнақ) және «валюта» болып аударылады, ал екеуін қосқанда «көпвалюталы» сөзі шығады; немесе interbank (market) = inter- ("аралық-") + bank ("банк") – "банкаралық (нарық)". [4]

Калькалау әдісінің артықшылығы болып оның көмегімен алынған баламаның қарапайым және қысқа болуы, газеттерде, публицистикалық және қоғамдық-ғылыми жұмыстарды кеңінен қолдануға мүмкіндік береді.

Сөздердің мәнін ашу үшін Джон Рональд Руэл Толкиеннің “Сақина әміршісі”,ағылшын тілінде «The Lord of the Rings» романындағы неологизмдерді қолдану жолдарына қарай сөздің жасалуын қарастырсақ. Талдаудың жасалу жолында сөздікпен сәйкес келетін сөздер таңдалған болатын.

Д.Р Толкиеннің неологизмдерін зерттеу барысында неологизмнің пайда болуына сөз қосу, пайда болудың аффиксті әдісі және семантикалық неологизмдердің қалыптасуы әсер етеді.

«The Lord of the Rings» романындағы неологизмнің сөз қосу әдісі арқылы жасалуын талқыласақ . Мысалы, Snowmane сөзі - snow және mane екі сөзінен, Wormtongue сөзі worm және tongue сөздерінен құралған.

Wormtongue-Шіріксөз неологизмін алайық, бұл сатқын, оңбаған, ұрланған байлықты өзіне алғысы келген кейіпкердің есімі. Сөз екі негізден құралған: олар- worm -жауын құрты, құрт, төмен саналы адам және tongue -тіл, сөйлеу мәнері. Авторлар бұл сөзді функционалды алмастыру арқылы ұсынады: tongue -құрт, төмен саналы адам мағынасын-шірік, жиіркенішті сөздерімен алмастырып, бұл сөз әрдайым өзін ақтау мақсатында жиіркенішті заттарды айтатын адамды сипаттауда қолданылады. (Think you that Worm tongue had poison only for Théoden’s ears?… Saruman spoke them, the teacher of Worm tongue.) [5]

Д.Р Толкиеннің «The Lord of the Rings» романында неологизм дердің құрылу әдістерінің ішінде сөз қосудан кейінгі екінші орында аффиксті әдісітұрады. Мысалы, Bywater сөзінде water сөзіне by бастама сөзі жалғанған. Halfling сөзіндегі–ling жұрнағы кішкентай мақұлық дегенді білдіреді. Easterlings және тағы басқалары.

Семантикалық неологизмдердің қалыптасуы.