Тянь-Шань тауы және Шоқан Уәлиханов 8 сынып сабағы

Сабақ №56/57

Күні:

Сынып: 8 «А»

Тақырыбы: Тянь-Шань тауы. Шоқан Уәлихановтың зерттеулері

Мақсаты:

Білімділік: Тянь-Шань ерекшеліктеріне сипаттама беруді жалғастыру. Географиялық құбылыстармен, құрылымдарды байқай біліп, сипаттама бере білуге үйрету. Адам әрекетінің әсерімен болатын табиғат компоненттерінің өзгеруі туралы түсінікті дамыту.

Дамытушылық: Оқушыларды тақырыптық карталарды салыстыра отырып Қазақстанда табиғат зоналарының қалыптасу жағдайын өздіктерінен анықтауға дағдыландыру. Проблемалық жағдайлар туғызу арқылы оқушы көзқарастарын қалыптастыру.

Тәрбиелік: Қазақстанның тауларының экологиялық проблемалармен таныса келе, оқушыларды қоршаған ортаны қорғауға баулу.Өз отанына деген сүйіспеншілік пен патриоттық сезімдерін арттыру.

Сабақтың түрі: ашық сабақ

Құрал-жабдықтар: Қазақстанның физикалық картасы, интербелсенді тақта, слайд, кеспе қағаздар, асықтар.

Номенклатура: Солтүстік Тянь-Шань Кетпен, Күнгей Алатау, Іле Алатауы, Қырғыз Алатауы мен Шу-Іле

Кезең

Мұғалімнің әрекеті

Оқушылардың әрекеті

Мұғалім оқушылармен амандасады. Сабақта кім бар-жоғын анықтайды. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексереді. Топқа бөледі.

Оқушылар мұғаліммен орындарынан тұрып амандасады. Сабақта кім бар-жоғын анықтайды.

Үй тапсырмасын сұрау.

Тест тапсырмасы арқылы (10 сұрақ)

1. Сауырдың ең биік нүктесі?

А) Мұзтау В) Тастау С) Аспан тау

2. Ыбырай кімнің тәрбиесінде болды?

А) ағасы Мұхаммед В) атасы Балқожа С) туысы Нығмет

3. Зайсан ойпатынан басталып, Байкал көліне дейінгі аралықты алып жатқан тау?

А) Жоңғар Алатауы В) Тянь-Шань С) Алтай

4. Ыбырайдың педагогикалық көзқарасының қалыптасуына әсерін тигізгендер?

А) Д. Байрон, А. Пушкин В) Әл-Фараби С) К. Ушинский, Я. Коменский

5. ... солтүстігінде Бұқтырма өзені мен оңтүстігінде Зайсан, Қара Ертіс аралығында

жатыр?

А) Кенді Алтай В) Қалба жотасы С) Оңтүстік Алтай

6. Қазақ балаларына арналған интернаты бар мектеп қай жылы ашылды?

А) 1861ж. В) 1864ж. С) 1866ж.

7. Қорғалжың қорығы қай жылы құрылды?

А) 1968ж В) 1986ж С) 1974ж

8. Ыбырайдың «Азған елдің билері», «Әй жігіттер!» «Ана» атты өлеңдерінде қандай

сипат басым?

А) адамгершілік-ғибраттық В) ерлік С) әдет-ғұрып

9. Тарбағатай тауының биік нүктесі?

А) Тастау В) Мұзтау С) Үлкен Боқтыбай

10. Алтынсарин Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалған

жыл?

А) 1880 ж. В) 1882 ж. С) 1879 ж.

Тақырыпты ашу. «Жұмбақ арқылы ашу»

Географиялық орны Тянь-Шань Тянь-Шаньның орталық бөлігі Қырғызстанға, солтүстік және батыс жоталарыҚазақстанға, оңүстік-батыс шеті Өзбекстан мен Тәжікстанға, шығыс бөлігі Қытайғақарайды. Батыстан шығысқа қарай 2500 км-ге созылып жатыр, ені 400 км. Тянь-Шань (қыт. тянь – аспан, шань – тау), Тәңіртау – Азияның орталық бөлігіндегі аса ірі тау жүйесі.

Жер бедері, геологиялық құрылысы Солтүстік Тянь-Шань Кетпен, Күнгей Алатау, Іле Алатауы, Қырғыз Алатауы мен Шу-Іле тауларынан тұрады. Солтүстік Тянь-Шань жоталары 4,5 мың метрден биік: Теріскей Алатауы (5218 м), Қле Алатауы (4973 м), Қырғыз Алатауы (4875 м).

Бұл бүкіл тау жүйесінің ең биік бөлігі. Әсіресе, оның шығыс бөлігі барынша биік (Жеңіс шыңы – 7439 м, Хан Тәңірі – 6995 м). Ортaлық Тянь-Шаньға сырт деп аталатын беті белесті, 3000 – 4000 метр биіктікте жатқан, жан-жағы биік жоталармен қоршалған тау қыраттары тән.

Шоқан Уалихановтың зерттеулері

Климаты мен өзендері Шілденің орташа температурасы тауаралық қазаншұңқырлардың төменгі бөлігінде 20 – 25С, орта өңірде 15 – 17С, биік тау басында 0С және одан да төмен. Қаңтардың орташа температурасы тау етегінде –2 – 4С (оңтүстікте), –6 – 8С (солтүстікте). Қыста биік таулы белдеуден басқа бөліктерінде суық ауа райы жылылықтармен алмасып тұрады. Жылдық жауын-шашын мөлшері тау етегінде 300 мм, тау жоталарының жоғары бөлігінде 800 мм. Жауын-шашынның ең көп түсетін мерзімі Тянь-Шаньның солтүстік бөлігінде жазға, оңтүстігінде көктемге (наурыз – сәуір) тура келеді. Мұздықтар үлкен биіктікте таралған және кең көлемді қамтиды. Мұз басу ауданы 7300 км2, мұздықтардың саны 7700-ден асады. Мұз басудың ең ірі ауданы Орталық Тянь-Шань (Оңтүстік Инелшік мұздығының ауданы 823 км2, ұзындығы 60 км-дей).

Табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарларықызғылт қоңыр және қоңыр топырақта астық тұқымдас түрлі шөптесін дала өсімдіктері өседі (селеу, бетеге, өлең). Орман тұтас белдеу құрамайды, солтүстік беткейлерде дала және шалғын алқаптарымен кезектесіп келеді. Төменгі өңірде орманның сұр топырағында жабайы жеміс ағаштары мен ұсақ жапырақты ағаштар өседі. Тянь-Шань табиғаты мен оның өзіне тән өсімдіктер, жануарлар дүниесін қорғау үшін бірнеше корықтар мен ұлттық парктер ұйымдастырылған. Олардың ішіндеАқсу-Жабағылы (1926), Алматы (1931) қорықтары үлкен орын алады. 1996 жылыАлматы маңы Іле Алатауының ұлттық паркі кұрылды.

Оқушылар тест тапсырмасын жылдам, әрі нақты түрде жауап беріп , өздері тексереді.

1. А. 2. В. 3. С. 4. С. 5. С.