Уақыт концептісінің жұмбақтарда берілуін талдау

«Уақыт» концептісінің жұмбақтарда берілуіне талдау жұмысы

Иманкулова Береке 6 «Б» класс оқушысы

Жетекшісі Сарин Есет Сексенбайұлы

Жұмбақ - ауыз әдебиетінің бір түрі. Ол адамдардың бір нәрсенің белгілерін екінші нәрсенің белгілері арқылы жұмбақтап айту өнері. Жұмбақ тақпақтап, ұйқастырылып айтылады. Ол ертеден келе жатқанмен әр уақытта халық оның жаңа түрлерін ойлап шығарып отырған. Жұмбақ туралы ұлы жазушы Мұхтар Әуезов былай деген екен: «Жұмбақ - адамның дүниетану жолындағы ойының, қиялының шамасын білдіреді».Жұмбақ – қарым – қатынас жасаудың ерекше бір құралы. Жұмбақты шешу, оны ойлаудың өзі де өнер. Кезекті талдауымызда назарларыңызға қазақтың жұмбақтарын талдай ұсынатын боламыз. Мысалы мына бір жұмбақта;

Келеді үлкен алып аузын ашып,

Жүреді он екі аяқ қадам басып,Отыздан әр бірінде саусағы бар,Құтылмас ешбір адам одан қашып.(Жауабы: Жыл, он екі ай, отыз күн)[3, 11б.]

Жұмбақтың мағынасын ашар болсақ; үлкен алып ол толық жыл, алыптың аяқ басып келуі он екі айдың мағынасын білдіреді, олардың әрбір отыз саусағы деп отырғаны айдың отыз (отыз бір) күндері.

Келесі бір жұмбақта;

Базардан бір текемет алдым сатып,

Алты айдай текеметте жүрдім жатып.Бұл іске мен ғажайып болып тұрдым,Қалды ғой алты айдан соң айран қатып.

(Жауабы: Жаз бен қыс) [3, 12б.]

Астарлы беріліп тұрған мағынасы базар ол жалпы жыл ретіндегі мағынаны жасырып тұр, сол базардың текеметінде алты ай сайран салып жүруі жаздың жайдары күнін білдіріп тұр, ал уақыт өте келе текемет солғын тартып, өңінің кетуі жаздың орнын қыс мезгілінің басуындағы меңзеу жатыр.

Бір ұяда жеті жұмыртқа.

(Жауабы: Апта) [3, 12б.]

Бұл қысқа ғана жұмбақта жасырынып тұрған мағына ұя деп алып отырғаны айдың бөлшегі яғни апта. Біз білетін сол жеті ұясы; дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, жексенбі.

Жаралған бұл дүниеде екі қақпақ,

Мезгілімен ашылып және жаппақ.Болғанда бірі қара, екіншісі -Күмістей жарқыраған сүттен де аппақ.(Жауабы: Күн, түн) [3, 35 б.]

Бұл жасырынған жұмбақта бұл дүниенің қос қақпағы деп отырғаны, ол қақпақтардың мезгілінде ашылып-жабылуы. Қос қақпақтың бірінің ақ, бірінің қара болуы логикалық…