Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс жөніндегі психологиялық материал

Үлгерімі төмен балалармен жұмыс

Үлгерімді жақсартудың жолдарын табу үшін, оны тудыратын себептерді білу қажет. Бұл баланың ақыл-ойының сапасының төмендігі, оқытуға уәждеме болмауы, оқу үдерісін дұрыс ұйымдастырмау және т.б. болуы мүмкін. Мектептегі нашар үлгерімнің себептерін анықтап, мұғалім оқушыны жеңу үшін білікті көмек көрсете алады.

Үлгерімнің төмен болуы барлығын: ересектерді де, балаларды да мазалайды. Жер бетінде психологиялық тұрғыда сау балалардың нашар оқығысы келетіні жоқ екені мәлім.

Сәтті мектеп жылдары туралы армандары бірінші «екіліктер» алғанда бұзылса, баланың ең алдымен білім алуға құлшынысы жоғалады, содан кейін сабақтарды өткізіп жібереді немесе жиі жаңа жағымсыз көріністер мен мінез-құлыққа әкелетін «қиын» оқушы болады. Студенттер сәтсіздікке ұшыраған ортада өздерін аз сезінбейтін адамдарды іздеуге кіріседі. Үлгерімі нашар оқушылар өздерін елеусіз сезінбейтін адамдары бар ортаны іздей бастайды. Осылайша олар жаман ортаға тап болып, бұзақылар әскерін, есірткіге тәуелділер қатарын толықтырады.

Нашар үлгерім дегеніміз не?

Нашар үлгерім - бұл оқушының оқу бағдарламасында бөлінген уақытында қанағаттанарлық білім деңгейін игермеуі, оқытудағы артта қалу, сондай-ақ жүйелі оқытуға байланысты балаларда болуы мүмкін мәселелердің толық кешені (жекелей де, топта да).

Төмен үлгерімнің ішкі және сыртқы себептері

Белгілі психологтар Ю.К.Бабанский және В.С.Цетлиндер нашар үлгерімнің екі тобын атап көрсетеді:

Сыртқы себептеріне ең алдымен әлеуметтік, яғни қоғамдағы білім құндылықтарының төмендеуін, қалыптасқан білім жүйесінің тұрақсыздығын жатқызуға болады. «Төмен үлгерім бойынша мектептің мақсатты бағытталған ескерту жұмыстары жалпы әлеуметтік жағдайлар жақсарғанда ғана күтілетін нәтиже бере алады.» (В.С.Цетлин). Өкінішке орай, біз орынымызда отырып бұл мәселелерді шеше алмаймыз.

Сыртқы себептердің қатарына, осы салада оқу үрдісін ұйымдастырудың жетілмегендігін де жатқызуға болады (қызықсыз сабақтар, жеке тіл табысудың болмауы, оқушылардың шамадан тыс жүктелімі, білім беру қызметі әдістерінің қалыптаспағандығы, білім берудегі кемшіліктер және т.б.).

Көше, отбасы және т.б. сияқты сыртқы кері ықпалдарды да атап өткен жөн. Белсенді тәрбие жұмыстарының күндерінде бұл себеп екінші кезекке ығыстырылды. Бірақ қазір ол бұрынғыдан да маңызды, өйткені біз онымен күресудің жолдарын жоғалтып алдық және оларды қайта құру өте қиынға соғады.

Төмен үлгерімнің маңызды ішкі себептерінің бірі бүгінгі күні отбасылардың материалдық әл-ауқатының күрт нашарлауынан туындаған оқушылардың денсаулығындағы кемшіліктері болып табылады. Медициналық мекемелер әр төртінші баланың туғаннан бері денсаулығына байланысты қиындықтарға ие екенін атап көрсетеді. Бұны оқу процесін ұйымдастыру кезінде ескеру қажет, себебі осы немесе өзге аурулардан зардап шеккен адам шамадан тыс оқу жүктемелеріне төтеп бере алмайды.

Сондай-ақ, ішкі себептерге бағдарламаларды әзірлеуде және жаңа оқулықтарды жасауда өз уақытында көрініс табуы тиіс интеллекттің төмен дамуы кіргізуге болады. Оқу материалдары оқушылардың барлығы үшін қолайлы болуы керек.

Ішкі себептерге оқыту мотивациясының жоқтығы жатады: баланың білімге деген қате көзқарасы қалыптасқан, оның әлеуметтік маңыздылығын түсінбейді және білім беру ісінде табысты болуға ұмтылмайды.

Соңынада, оқушылардың еркін саладағы әлсіз даму мәселелері. Айтпақшы, соңғы себепке көбіне назар аударылмайды. Бірақ, бұл мәселе туралы К.Д.Ушинский бұрынырақ былай жазған: " «Қызығушылыққа негізделген оқыту, оқушының ерік-жігерін нығайтуға мүмкіндік бермейді, өйткені оқытудағы барлық нәрсе қызықты емес және көп нәрсе ерік-жігер арқылы жасалуы керек».

1-кестеде төмен үлгерім көрсету себептері және танылу сипаттары келтірілген.

Төмен үлгерім себептерін оқушылардың оқу-танымдық мүмкіндіктері мен мүдделерін анықтауға және олардың білім алуына оңтайлы жағдайларды анықтауға мүмкіндік беретін диагностикалық әдістерді қолданып анықтауға болады.

1-кесте

Төмен үлгерім көрсету себептері және танылу сипаттары

Төмен үлгерім себептері

Танылу сипаттары

Білім беру мотивациясының дамуының төмен деңгейі (оқуға ештеңе ынталандырмайды).

Әсер етеді:

отбасындағы бала өмірінің жағдайы;

айналадағы ересектермен өзара әрекеттесу;

Оқуға қалыптасқан теріс қатынастағы көзқарас, оның қоғамдық мәнін дұрыс түсінбеу.

Оқуда үздік болуға ұмтылыстың жоқтығы (жақсы баға алуға қызығушылықтың жоқтығы, қанағаттанарлық бағаларды қанағат етеді)

Дұрыс тәрбие бермеудің нәтижесінде интеллектуалды әрекетсіздік туындайды.

Интеллектуалды пассивті оқушылар деп - интеллектуалды дамуға қажетті жағдайлары, сондай-ақ зияткерлік қызметтің жеткілікті тәжірибесі, мұғалімнің нұсқауларын негізге алатын интеллектуалды қабілеттері, білімі мен дағдылары жоқ оқушыларды атаймыз.

Белсенді ойлауды қажет ететін оқу тапсырмаларын орындау барысында оны түсінуге және ойлануға ниеті жоқ.

Белсенді ойлаудың орнына - әртүрлі шешімдерді қолдану: жаттап алу, көшіру, жолдастарының көмегі, дұрыс жауаптарды болжау.

Интеллектуалды пассивтілік белгілі білім беру пәндері бойынша және барлық білім беру жұмысында да көрінуі мүмкін.

Оқу сабақтарынан тыс жерде мұндай оқушылардың көбі оқуға қарағанда, ақылды, белсенді және тез қабылдағыш болып келеді.

Тәрбие жұмысының дұрыс емес дағдылары - мұғалім тарапынан оны жүзеге асырудың тәсілдері мен әдістерін дұрыс бақылаудың жоқтығы.

Оқушылар білімді игере алмайды, өз беттерінше жұмыс жасай алмайды, себебі олар көп уақытты және жұмысты талап ететін білім беру жұмысының тиімсіз әдістерін пайдаланады: логикалық бөліктерді анықтамастан мәтінді жаттап алады; осы тапсырмалар тағайындалған ережені үйренбес бұрын практикалық тапсырмаларды орындауға кіріседі; өз жұмысын тексермейді немесе тексере алмайды; тапсырманы баяу орындайды.

Оқу еңбегіне қатынастың дұрыс қалыптаспауы:

Тәрбие берудегі кемшіліктер (тұрақты еңбек міндеттері жоқ, оларды ұқыпты орындауға бейімделмеген, жұмыс сапасына қатаң талаптар қойылмайды; оқушылар ерке, ұйымдастырылмаған);

Білім беру мекемесінде білім беру қызметін дұрыс ұйымдастырмау.

Қызықсыз, іш пыстырарлық, күрделі, көп уақыт алатын тапсырмаларды орындауға ниетінің болмауы.

Білім беру міндеттерін орындаудағы салғырттығы және ұқыпсыздығы.

Аяқталмаған немесе ішінара аяқталған үй тапсырмасы.

Оқу құралдарын ұқыпсыз пайдалану.

Білім беру және когнитивтік мүдделердің болмауы немесе әлсіздігі - мұғалімдер мен ата-аналар бұл мәселеге жеткіліксіз назар аударады.

Білім қызығушылықсыз игерілсе, оп-оңай формальді болып қалады, себебі олар қолдану қажеттілігін қанағаттандырмайды, өлі жүктеме болып қалады, пайдаланылмайды, оқушының қоршаған айналасындағы шындық туралы идеясына әсер етпейді және одан әрі қызметке жол бермейді

Мектеп үлгерімі мәселелері бар балаларды шартты түрде бірнеше топтарға бөлуге болады:

1-топ. Ойлау қызметінің төмен сапасы (танымдық процестердің нашар дамуы - назар, есте сақтау, ойлау, танымдық қабілеттер мен дағдылардың жетіспеушілігі және т.б.) оқытуға оң көзқараспен біріктіріледі.

2-топ. Ойлау қызметінің жоғары сапасы оқуға деген теріс қатынаспен үйлесімділік табады.

3-топ. Ойлау қызметінің төмен сапасы оқуға деген теріс қатынаспен үйлесімділік табады.

Көп жағдайда педагог бірінші және екінші топ оқушыларымен жұмыс жасайды. Оқушылардың әр тобына дифференциалды көмек көрсету қажет.

Ойлау қызметі төмен дамыған оқушылармен жұмыс

Үлгерімі нашар бірінші топ оқушылары үшін (ойлау қабілеті нашар дамыған, бірақ оқуға деген ықыласпен) танымдық процестерді қалыптастыру үшін арнайы ұйымдастырылған сабақтар ұйымдастырылады - назар, есте сақтау, жекелеген ойлау әрекеттері: салыстырулар, жіктелу, жалпылау; оқу дағдыларын қалыптастыру бойынша сабақтар: мәселені шешу алгоритмі немесе оның жағдайы, тез оқу жылдамдығын дамыту және т.б. Мұндай балалармен жұмыс істеудің басты мақсаты - оқуға үйрету. Ар-ұят сезімін оятып, ата-аналарын мектепке шақыру пайдасыз - оқушылар өздерінің сәтсіздіктерін бастарынан ауыр өткереді. Керісінше, біз олармен олардың кез-келген, ең кішкентай жеңісіне, алдыға жылжуына бірге қуануға тиіспіз.

Адам белсенділігінің негізгі көзі - оның қажеттіліктері. Мотив - бұл белгілі бір бағытта әрекет етудің мотивациясы. Мотивация - бұл мақсатқа қарай қозғалысты анықтайтын процестер, бұл оқушылардың белсенділігі мен бейтараптылығына әсер ететін факторлар (сыртқы және ішкі).

Оқушының алдыға жылжу, оқу қызметінде жетістікке жету сезімдерін қалай оятуға болады? Оқушыны қызықтыру үшін оқу материалдарының барлық мүмкіндіктерін қолдану қажет:

проблемалық жағдайларды тудыру;

тәуелсіз ойлауды белсендіру;

оқушылардың сабаққа қатысуын ұйымдастыру;

топпен оң қарым-қатынас орнату;

балалардың табысқа деген шынайы қызығушылығын көрсету.

Жетістік мотивін дамыту барысында оқушыны өзін-өзі бағалау қызметіне бағыттау қажет (мысалы, балаға мынадай сұрақтар қою керек: «Нәтижеге сенің көңілің толды ма?»; бағалаудың орнына: «сен бүгін тапсырмаларды жақсы орындадың»). Жетістіктер мен сәтсіздіктерді талдай отырып, жекелеген сұхбаттар өткізуге болады, оқушының өз қызмет процесіне және нәтижесіне қатынасына үнемі қызығушылық танытып отыру қажет. Материалды игерген және тапсырмаларды орындаған оқушылар дем алулары немесе қосымша тапсырмаларды орындауы мүмкін. Келеңсіздіктерді болдырмауға бағытталған оқушыларға өздерінің өзін-өзі бағалауы, оларды қоғамдық айыптаудан және сыннан қорғауға көмектесетін міндеттер қойылуы керек.

Бұл топ тағы үлгерімі нашар балаларға ойлауды, есте сақтауды және назар аударуды дамытуға бағытталған жаттығулар ұсынылады.

«Ең бастысы» жаттығуы

Оқушылар оқу мәтінін тез әрі мұқият оқиды. Одан кейін оларды қайтадан қарап шығып, оқу материалының тақырыбын бір сөзбен сипаттау жүктеледі. Содан кейін - бір сөйлеммен сипаттайды, мәтіннен мәтіннің мәнін ашып тұрған "құпияны" табады. Жаттығу соңында барлық қатысушылар сөздерді, сөйлемдерді және «құпияларды» есепке алады.

«Моменталды бейне» жаттығуы

Қатысушылар екі топқа бөлінеді. Өте қысқа уақыт аралығында оқушыларға мәтіндер ұсынылады. Оқушылар көрсетілген мәтіннен мүмкіндігінше көп ақпарат алуы және назарын мұқият аударуы қажет. Әр топ қағазға топ мүшелерінің есінде қалған ақпараттарды құрастыру арқылы мәтін мазмұнын ашады. Кейін барлығы бірге қай топ мәтіннің көп бөлігін дұрыс айтқандығын анықтау үшін, нәтижелерді талқылайды және салыстырады.

«Үздік сұрақ» жаттығуы

Оқушылар мәтінді оқиды, содан соң әр қайсысы мәтін тақырыбы бойынша бірегей сұрақ ойлап тауып, көршісіне сұрақ қояды. Ол мүмкіндігінше толық жауап беруі керек. Жауап берушы келесі оқушыдан сұрайды және солай жалғаса береді. Қатысушылар ең қызықты сұрақты кім қойғанын, кімнің ең жақсы жауап бергенін және кімнің ең белсенді болғанын өздері шешеді.

«Шеңбер» жаттығуы

Оқушылар мәтінді оқиды, содан кейін шеңберге тұрады. Қатысушылардың бірі шеңбердің ортасына кіреді, көздерін жауып, бір орында айналады және оқу мәтіні басталатын кез-келген ойыншыға нұсқайды. Одан әрі сағат тіліне қарай, әрқайсысы мәтіннен бір бір сөйлемнен айтып шығады. Осылайша мәтін аяқталғанға дейін созылады. Осыдан кейін мәтін қайтадан оқылады және…