Университет дипломы: табыс кепілі ме, әлде қағаз ба мақаласы

УНИВЕРСИТЕТ ДИПЛОМЫ:ТАБЫС КЕПІЛІ МЕ, ƏЛДЕ ҚАҒАЗ ҒАНА МА?

Қоғамда қалыптасқан түсінік бойынша, табысты өмірдің кілті – жоғары білімде. «Жақсы оқы, университетке түс, диплом ал – сонда ғана жұмыс табасың» деген сөздерді бала кезімізден естіп өстік. Ата-аналарымыз үшін диплом – сенімді болашақтың, тұрақты жұмыстың жəне табысты өмірдің символы. Алайда бүгінде бұл көзқарас біртіндеп өзгеріп келеді. Табысты болу үшін міндетті түрде университет бітіру қажет пе? Əлде диплом тек формалдылық, қағаз ғана ма?

Диплом - адамның белгілі бір мамандық бойынша кəсіби дайындықтан өткенін дəлелдейтін құжат. Дəрігер, мұғалім, заңгер сияқты кəсіптерде жоғары білім – міндетті талап. Мысалы, хирург болу үшін тек теория емес, университет қабырғасында ұзақ жылдық тəжірибелік оқытудан өту қажет. Сонымен қатар мемлекеттік қызметке орналасу үшін де диплом керек. Қазақстанда мемлекеттік лауазымдарға орналасу үшін арнайы тест тапсырумен қатар, жоғары білім туралы құжат – негізгі талаптардың бірі. Бұл бағыттарда жоғары білімсіз алға жылжу мүмкін емес.

Дегенмен, соңғы жылдары көптеген адамдар дипломсыз-ақ табысты бола алатынын дəлелдеп жүр. Интернет пен технологияның дамуы көптеген мүмкіндіктер ашты. Мысалы, белгілі кəсіпкер жəне Tesla компаниясының басшысы Илон Маск 2014 жылы Auto Bild журналына берген сұхбатында: «Бізге диплом емес, нақты шешім қабылдай алатын жəне мəселені шеше алатын адамдар керек» деген еді. Бұл қазіргі еңбек нарығының талаптарын нақты көрсететін сөз.

Қазақстанда да дəстүрлі жоғары білімсіз-ақ өз ісін дөңгелетіп, көрнекті жетістіктерге жеткен кəсіпкерлер бар. Мысалы, Арман Тосқанбаев - «OTAN» сағат брендінің негізін қалаушы, ол университет дипломы болмауына қарамастан, Facebook-та алғашқы алты эскизін жариялап, екі ай ішінде дана сатты. Кейін ол Президент Нұрсұлтан Назарбаевқа өз қолымен жасаған сағаттарын сыйлаған болатын. 2017 жылы Forbes-та «Миллионер без диплома основал успешный бренд «Отан»» деген мақала жарық көрді. Бұл мақалада ол оның білімінен гөрі бизнес-идеяға сеніп, батыл əрекет еткенін атап өтті.

Мұндай өзгерістер еңбек нарығындағы талаптардың да өзгеріп жатқанын көрсетеді. Көптеген жұмыс беруші үміткердің дипломына емес, тəжірибесіне, дағдыларына, тіл білуіне жəне креативті ойлау қабілетіне мəн береді. Бұны 2023 жылы Linkedln зерттеуіне сүйенсек, жұмыс берушілердің 72%-ы үміткердің дипломына емес, soft skills (қарым-қатынас, бастамашылдық, жауапкершілік сияқты дағдыларға) көбірек мəн беретінінен аңғаруға болады.