Үш алып, үш бәйтерек туралы әдеби таныстырылым

Сәкен Сейфуллин – Қызылорда Халық ағарту институтының ректоры

Сәкен Сейфуллин мен Ғабит Мүсірепов

Тар жол, тайғақ кешуге дейінгі және кейінгі ақын бейнесі

Нұр-Сұлтан қаласындағы ақын мұражайы

С. Сейфуллин мен Қ. Өтекин. 1934 жыл.

С. Сейфуллин мен Қ. Өтекин. 1934 жыл

Бала Сәкеннен әкесі үлкен үміт күтті

Сәкен Сейфуллин 1894 жылы 15 қазанда бүгінгі Қарағанды облысының Ортау мекенінде дүниеге келген . Азан шақырып қойған аты – Сәдуақас. Бірақ әке-шешесі еркелетіп , "Сәкен" деп атап кеткен . Руы – Арғын, Қуандықтан тарайды .

Сәкеннің әкесі Сейфолла сөзге шешен , домбырашы , саятшы болған. Ол тұңғышынан үлкен үміт күтті. Ал анасы Жамал баласына ертегі айтып беруден жалықпайтын . Сәкеннен кейін екі ұл – Мәлік пен Әбен , одан кейін үш қыз – Рахима , Сәлима мен Қалима дүниеге келген . Бірақ қыздың үшеуі де 11-13 жасында көз жұмды . Әбен де жас кетті .

Сәкен ауыл молдасынан тіл сындырып , арабша хат танығаннан кейін орыс-қазақ мектебінде білім алды . Ал оқуды үздік бітіріп , Ақмолада приходская мектебіне түседі . Одан кейін тағы екі жылдық мектепте оқып, ары қарай Омбы педагогикалық семинариясына аттанады .

Елдің жұмысына араласу

Омбыда оқып жүргенде "Айқап" журналына алғашқы мақаласы жарияланды . Содан бастап жас Сәкен патшалық "охранканың" назарына ілігеді . Дегенмен , өзінің белсенді жұмысын жалғастыра берді . 1914 жылы қазақ жастарының " Бірлік " атты мәдени және білім беру қоғамын құруға атсалысты . Тура сол уақытта " Өткен күндер " атты өлеңдер жинағын жариялады .

Оқуды бітіргеннен кейін Сәкен Сейфуллин елге келіп , шамалы уақыт мұғалім болып істеді . Ал 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісі бұрқ ете түседі . Ақын халық жағына шығып, патшаны тақтан тайдыратын ақпан төңкерісін қуана қарсы алады . Қазақ елі бостандық алып , бодандықтан құтылады деп сенеді . Сөйтіп, дереу Ақмолаға келіп , жаңа заман жолындағы күреске бел шеше кіріседі . Сол кезде ақын Амангелді Иманов бастаған көтеріліске арнап "Толқулар" атты өлеңің жазды .

Екі оттың ортасында қалды

Сәкен ұлт-азаттық көтеріліске дейін қаладағы ірі байдың қызы – Рахимаға үйленген еді . Сонда оның жары жаңа заманның тәртібін әкеме қолданба деп шарт қояды . Сол кезде кедей өкіметінің жаршысы болып жүрген ақын екі оттың ортасында қалады. Отбасының берекесі қаша бастайды .

Дегенмен Сейфуллин өз бағытынан тайған жоқ . Шығармашылығын да жалғастырды . Ақмолада жүргенде " Біз асығыс жиналдық" деген өлеңін жазды . Ал 1917 жылдың сәуір айында " Жас қазақ " ұйымын құрды .

Бір жылдан соң Ақмолаға ақтар келіп , сол жердегі кеңес үкіметін құлатады. Сейфуллин тұтқындалып , түрмеге қамалады . Одан кейін атаман Анненковтың " өлім пойызымен " Колчак түрмесіне жеткізіледі . Осының бәрін "Тар жол , тайғақ кешу " романында жазған .

Сәкен түрмеден қалай қашты?

Колчак түрмесінде отырғанда Сәкен екі жолдасымен бірге қашуды жоспарлайды . Бірақ екі досы сүзекпен ауырып қалады. Содан амалсыз жалғыз өзіне қашуға тура келеді . Ол кезде Колчак түрмесінен қашып шығу қиын болатын . Ондай әрекеттер өте сирек кездесті .

" Лагерьде қазақ пен орыс тіліндегі газеттер бар. Карта ойнайды , әрі қолдан даярланған дойбының қызығына түседі . Көркем өнерпаздар да табылды . Кешке ән шырқайды. Тұтқындардың саны бір жарымдай , тұтастай интернационал – мажарлар , орыстар , қазақтар , немістер , татарлар . Лагерьді чехославактар күзетті", - деп жазды Сейфуллин.

Түрмеде дұрыс тамақ болған жоқ. Кейбір тұтқындар қаңғыбас иттерді жеді . Қамауда отырғандарды қар тазалауға шығарып тұрды. Осыны пайдаланған Сәкен күл-қоқысқа толы шанаға тығылып , қашып кетті .

" Жолдастарым мені мұз араласқан лай қармен жауып тастады . Үстінен тақтай лақтырды. Оған отырған адам кеттік деді . Шана жүре жөнелді. Менің мойнымды , иығымды, бар денемді енді тіптен ауыртпалық басты . Ол мені жаншып барады . Демалу қиындай түсті. Дегенмен , мен шыдадым . Лагерьдің алып есіктері сықырлай ашылды . Шана еркіндікке шықты", - деп еске алды Сейфуллин.

Осылайша , Сәкен Сейфуллин түрмеден қашып , алдымен Омбыда жолдастарының үйінде жасырынады . Бірақ көп ұзамай, 900-ге жуық шақырымды жаяу жүріп , еліне жетеді . Ол жерде тұрақтай алмайды . Содан Бетпақдаланы кесіп өтіп, Жетісуда кеңес органдарына көмектеседі. Тағдыр тәлкегіне түскен Сәкенді күтуге шыдамы жетпеген зайыбы Рахима басқа адамға тұрмысқа шығып кетеді .

Билік басына келуі

Сәкен Сейфуллиннің көрген қиындықтары, Колчак түрмесінде отырғаны – бәрі-бәрі оның большевиктер арасындағы беделін көтерді . Содан Ресейдің адамдары оны Қазақстанның басшылығына ұсынады . Ал 1922 жылы ол Халық комиссарлары кеңесінің төрағасы болып сайланады . Бұл Қазақстанның премьер-министрімен пара-пар қызмет болды . Осылайша , 28 жасында үкіметті басқарған Сәкен Сейфуллин қазақ еліне қызмет етеді . Өзіне сөгіс жарияланғанына қарамастан, бюджет қаражатының тең жартысын білім беруге салады .

"Сәкен Сейфуллин үкімет басына келісімен жаңа өндіріс орындарын ашайық , қазақ пролетариатын көбейтейік , қыз-жігіттерді оқытып , білімге баулиық , қазақты " қырғыз " емес , " қазақ " деп атап , тарихи қателікті түзейік , мәдениет ошақтарын ашайық , емхана , мектеп сияқты өмірге қажетті нысандарды салайық , сондай-ақ , басқа да ұлттық мәселелерді күн тәртібіне қойып , шеше бастады . Соның нәтижесінде қазақ тілі тұңғыш рет мемлекеттік тіл дәрежесіне көтерілді", - дейді сәкентанушы Амантай Кәкен.

Өнертанушы Серік Оспановтың айтуынша , Сәкен Сейфуллин қазақтың әндері мен күйлерін сақтап қалуға күш салды . Александр Затаевичке тапсырыс та берген екен .

" Ол Затаевичке нотаға түсір, мен саған сол үшін ақша төлеймін деп тапсырыс берген . Соның бәрін шығарғанына 284 рубль алтындай ақша бөледі . Сосын Затаевичке айтады , бұл ақшаның аз екенін білемін , бірақ мен сізге мемлекетіміздің үлкен сыйлығын алып беремін дейді . Содан Қазақстанның бірінші халық әртісі атағын Александр Затаевич алған ", - дейді Оспанов .