Үштұғырлы тілді дамыту – заман талабы туралы ғылыми жұмыс

Мазмұны:

Кіріспе ............................................................................................................... 3

1.1. «Үштұғырлы тіл» идеясы мен тілдер арасындағы байланыстар ........ 5

1.2. Жаһандану кезеңіндегі «Үштұғырлы тіл» идеясының

жүзеге асуының маңызы ............................................................................10

1.3. «Үштұғырлы тіл» идеясының жүзеге асуына өзге елдер тіл саясаты

тәжірибесімен салыстыра баға беру .........................................................15

Қорытынды ........................................................................................................20

Пайдаланылған әдебиеттер ..............................................................................21

Аннатация

Елбасымыздың жобаларының бірі «Үштұғырлы тіл» саясат деген тақырыптың алынуы. Зерттеу тақырыбы бірнеше бөлімнен тұрады. Зерттеу жұмысының негізгі бөлімінде «Үштұғырлы тіл» идеясы мен тілдер арасындағы байланыстар. Жаһандану кезеңіндегі «Үштұғырлы тіл» идеясының жүзеге асуының маңызы. «Үштұғырлы тіл» идеясының жүзеге асуына өзге елдер тіл саясаты тәжірибесімен салыстыра баға беру туралы толық мәліметтер көрсетілген.

Зерттеудің негізгі тәсілі – фактілерді сөйлету, соған сараптама жасау арқылы автордың өз тұжырымын дәлелдеу болып табылады. Көптеген құжаттарды оқи отырып, салыстыра келіп, автор «Үштұғырлы тіл» идеясының орны мен рөлінің зор екендігін айтады. Тіл мәселесі адам, қоғам өміріндегі ерекше орны бар аса күрделі де маңызды құбылыс ретінде бағзы заманнан бері пайымдалып, зерделеніп келеді.

«Үштұғырлы тіл» туралы идеяны мемлекет басшысы, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының XII құрылтайында жария етті. Ал 2007 жылы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа жолдауында «Тілдердің үштұғырлығы» атты мәдени жобаны кезең-кезеңмен іске асыруды ұсынды. «Үштұғырлы тіл» саясаты Елбасының бастамаларының бірі екендігі туралы көрсетіледі. Президентіміз Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауындағы білім беру жүйесінде үш тілдің – мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілін, ұлтаралық қатынас тілі ретінде орыс тілін және әлемдік экономикаға үйлесімді кірігу тілі ретінде ағылшын тілін меңгерген, бәсекеге қабілетті маман даярлау міндетін атап көрсеткен.

Бүгінгі таңда көп тілді оқыту – жас ұрпақтың білім кеңістігінде еркін самғауына жол ашатын, әлемдік ғылым құпияларына үңіліп, өз қабілетін танытуына мүмкіндік беретін қажеттілік. Үш тілде оқыту – заман талабы десек, оның негізгі мақсаты: бірнеше тілді меңгерген, әлеуметтік және кәсіптік бағдарға қабілетті, мәдениетті тұлғаны дамыту және қалыптастыру екендігі жобаның негізгі өзектілік екендігі дәлелдейді

Кіріспе

Тіл – ұлттың тірегі. Ол – жан дүниеңді ашып көрсететін мөлдір айнаң. Осы айна бетіндегі тоталитарлық жүйе түсірген дақты кетіріп, дидарымызды анық көруге ұмтылғалы да біраз жыл болды.

Тілдерді дамыту – еліміздегі мемлекеттік саясаттың ең маңызды бағыттарының бірі. Тіл проблемаларын оңтайлы шешу – ұлтаралық қатынастар үйлесімділігінің, халық бірлігі мен қоғамдық келісімді нығайтудың түпқазығы болып табылады.

Халқымыздың біртуар перзенті Мағжан Жұмабаев: “...Ұлттың ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болуы. Ұлттың тілінің кеми бастауы – ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат еш нәрсе болмасқа тиіс. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың сыры, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай көрініп тұрады. Қазақтың тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз түндей тымық, біресе құйындай екпінді тарихы, сар далада үдере көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі – бәрі көрініп тұр. Қазақтың сары даласы кең, тілі де бай. Осы күнгі түрік тілдерінің ішінде қазақ тілінен бай, орамды, терең тіл жоқ,” – деп тіл жайында терең толғанған екен кезінде.

Ширек ғасырдай уақыттан бері тіліміздің мәртебесін арттыру жолындағы келелі істер өз жалғасын тауып келеді. Осыған орай жарық көрген «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011 – 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасынаң» жобасы мемлекеттік тілдің келешегін жаңа бір қырынан айқындады. Бағдарламада алға қойылған мақсаттарға қол жеткізудегі мемлекеттік тілді меңгеру жүйесіне қатысты алда атқарылар шаралар көңіл қуантады. Әлемдегі дамыған елу елдің қатарына қосылу үшін қазіргі уақытта «Үштұғырлы тіл» саясаты қолға алынып жатыр. «Үштұғырлы тіл» туралы идеяны мемлекет басшысы, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының XII құрылтайында жария етті. Ал 2007 жылы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа жолдауында «Тілдердің үштұғырлығы» атты мәдени жобаны кезең-кезеңмен іске асыруды ұсынды. Мысалы, стандарттар әзірлеу, қазақ тілінде оқытатын білім беру мекемелерінің желісін кеңейту, мамандар даярлауды одан әрі жүргізу, тағы басқа келелі мақсат-міндетке назар аударылып отыр. Аталмыш мемлекеттік бағдарламаны іске асыру елімізде тұратын барлық этностардың тілдерін сақтау және Қазақстан халқының шетел тілдерін меңгерумен

«Үштұғырлы тіл» саясатында ағылшын, орыс тілдері – ғылыми жүйеленген, ұлтаралық қатынас тілі мәртебесіне ие әрі ешқандай көмекті қажет етпейтін, кәсіби қалыптасқан дербес тілдер. Қазақстан халқының рухани дамуымен қатар, бұл идея ішкі саясатымыздың жеке бағыты болып белгіленді. Яғни, идеяның негізі мынадай: Қазақстанды бүкіл әлем халқы үш тілді бірдей пайдаланатын жоғары білімді мемлекет ретінде тануы керек. Олар: қазақ тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі – ұлтаралық қарым-қатынас тілі және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі. Басқаша айтқанда, үштұғырлы тіл идеясын мынадай әрі қарапайым, әрі түсінікті формуламен көрсетуге болады: мемлекеттік тілді дамытамыз, орыс тілін қолдаймыз және ағылшын тілін үйренеміз.

Президентіміз әлемде Қазақстан үш тілді де еркін әрі ерікті қолданатын жоғары білімді ел ретінде танылуы керектігін айта келіп, қазақ тілінің мемлекеттік тіл тұрғысындағы бүкіл қоғамымызды топтастырушы әлеуетін нақтылап отырған жоқ па? Мұны сол қоғамымыздың қарапайым өкілдері – халықтың, тумысынан өзге тілді болса да, қазақ тілін жете меңгерген қарапайым ұл-қызынан бастап, белгілі қайраткер, жазушылары да өз сөздерінде айтып та, жазып та дәлелдеп жүр.

Тіл мәселесі адам, қоғам өміріндегі ерекше орны бар аса күрделі де маңызды құбылыс ретінде бағзы заманнан бері пайымдалып, зерделеніп келеді. Әйгілі философ В. фон Гумбольдт өзінің «Тіл білімінен таңдамалы еңбектер» туындысында тілдің сипаты мен мәнін айқындай келе, оның халық рухымен астасып жататынын ашып көрсетеді, осы тұрғыдағы маңызын анықтай түседі. Бұл, жалпы алғанда, тілдің тек қана бір қатынас құралы емес, ол сол халықтың тарихы, мәдениеті, өмір салты, пайымы, бүткіл тұтас бір болмысы екеніне анықтама береді ғалым. Ендеше тілді тек бір ғана қызметі жағынан қарап қоймау керек екені анық, одан кеңірек пайымдауымыз қажет.

1.1. «Үштұғырлы тіл» идеясы мен тілдер арасындағы байланыстар

Тіл саясаты туралы кесіп пікір айтпас бұрын бітіру жұмысында тіл саясатына қатысты ғалымдардың берген анықтамаларын негіз етіп ұсынамыз. «Тіл саясаты ағылшынша language policy – ұлт саясатының ажырамас бөлігі; белгілі субьектілердің (мемлекеттік билік, қоғамдық топтар, партия т.б.) тіл дамуына саналы әрі мақсатты түрде ықпал етудің теориясы мен практикасы. Тілдердің қызмет етуіне мақсатты және ғылыми негізде басшылық ету және тілдік қатынас құралдарының жаңа түрлерін жасау және жетілдіру; ұлт мәселесі бойынша тілге қатысты мемлекеттік саясаттың аспектілері. Тілдік саясат имплицитті (қаулылармен қабылданған құжаттар, іс – шарасыз және практикалық тұрғыдан жүзеге асырылатын) немесе эксплицитті (заң актілері, мемлекеттік бағдарламалармен жетілдірілген) болады. Мысалы, Тіл саясаты Канададағы «әртекті мәдени және тілдік нақыштар» онда бір орталыққа бағындырылған (Оттаваның федералдық үкіметі тарапынан) және аймақтық (Квебек неміс провинциялық үкіметі тарапынан) саясат жүргізіледі» [1 ,446].

«Батыс елдерімен салыстырғанда, Қазақстанда тіл саясатының зерттелуі мен қалыптасуында мемлекеттің рөлі өте зор, керісінше бейресми ұйымдар, мемлекеттік емес ұйымдардың тіл саясатын жүргізуге қатысы тым бәсең» [2, 15].

Тілді тұтынушылар әрқилы, әртүрлі топтық қарым – қатынастың субьектілерінің арасындағы жағдайларда әрқилы. Осыған орай, тіл мәселесіне байланысты тағы да пікір айтушы ғалым А. Д. Швейцер: «Тіл саясаты дегеніміз – мемлекеттік тілдің дамуы мен қалыптасуына әсер ететін әлеуметтік фактор. Ол тілде даму эволюциясының жүйелік және тармақтық түріне әсер ететін және оның саяси жүйеде жоғары деңгейде жетуіне тікелей ықпал ететін басты элементтердің бірі»[3, 120], - дейді.

В. А. Аврориннің пікірі бойынша, шын мәнінде тіл саясаты дегеніміз – «Мемлекет арқылы саналы түрде жүргізілетін реттеушілік іс – қимылдар – тілдің функционалдық жағын жетілдіру үшін жүргізілетін белгілі бір жағдайларда тіл құрылымына әсер ету». Ғалым тіл саясатына берген анықтамасында: «Тіл саясатын ғылыми негізделген, болашашаққа бағытталған қоғамды басқару саясаты», - дейді. «Басқару органдары тап, партия, саяси билік арқылы фунционалдық және құрылымдық аспектіде саяси жүйені басқару», - деп атап көрсетеді. [5, 10]

Н.Б.Мечковскаяның пікірінше, бірнеше сатылы әрекеттерге негізделуі керек: концепциялар жасау, тілдердің әрекеттесуінің заңгерлік регламентациясын жасау, тілдерді әкімшілік тұрғыда реттеу. Қазақстан Республикасында бұл әрекеттер мына заңдармен бекітілген: Қазақстан Республикасының Ата заңы (1995); Қазақстан Республикасының тіл саясаты концепциялар туралы заң (1996); «Қазақстан Республикасындағы тілдер жөнінде» (1997); Тілдерді дамыту мен қолданудың мемлекеттік бағдарламалары (1998-2001ж.), Мемлекеттік тіл қолданыс аясын кеңіту, 2007-2010 жылдардағы бәсекелестігін көтеру, Қазақстанның ұлттық бірлігі доктринасы (2010ж.) және мемлекеттік-құқықтық аспектілерін реттейтін өзге де заңдар. Қазақстандық социолингвистердің пікірінше (Э.Д.Сулейменова, Д.Х. Аканова), Қазақстанда жасалып жатқан тіл саясаты орталықтандырылған (себебі, бұл іске тікелей мемлекет араласады, барлығын міндеттейтін шаралар өткізеді), перспективті (себебі, қазіргі тіл ахуалын өзгертуге құрылған), демократиялық (себебі, әлеумет топтардың барлық қырын ескереді), ұлтаралық (себебі, атқаралып жатқан шараның негізгі бағыты қазақ тілін дамыту, орыс тілін, және де басқа да этностардың тілдерін дамыту көздейді), конструктивті (

Н. Ә. Назарбаев тіл саясатында мемлекеттік тіл туралы былай деп атап көрсетті: «Қазақстан азаматтары елдің мемлекеттік тілін құрметтеуге және оны оқып – үйренуге, білуге тиіс. Бұл орайда, бұл тіл ел халқының басым көпшілігінің туған тілі екенін және болашақта оның мемлекеттік тіл ретінде басым болатынын ескеру орынды» [6, 1].

Қазақстан Республикасында тілдердің саяси-құқықтық статусы Конститутция мен және «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» заңымен бекітілген. Осы құжаттарға сәйкес, қазақ тілі – мемлекеттік тіл ретінде анықталса, орыс тіліне ресми тіл дәрежесі берілген. Қазақстанның тіл саясатында ресми тілге берілген дәреже бойынша, оны мемлекеттік құрылымдарда және жергілікті өзін өзі басқару органдарында пайдалануға құқылы. Тіл саясаты тұрғысынан орыс тіліне ресми тіл дәрежесін беріп, арнайы баппен ерекшелеуінің рөлі зор және әлеуметтік жағынан маңызды. Қазақстандық ұлтаралық татулық моделінің нәтижелі болуының негізгі факторы елді мекендеуші басқа да этникалық топтардың талап тілектерін ескеріп, тепе-теңдікті сақтау, біреуіне ерекше мүмкіндік туғызып басқалардың құқығын шектеуге жол бермеу. Қостілділік саясатын тең ұстау осыған өте ыңғайлы.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев тіл саясатына қатысты тіпті жаңа бағытты анықтады: жаңа бағыт бойынша елде «үш тұғырлы тіл» атты ауқымды мәдени жоба бүкіл ел көлемінде іске асырылуы керек. «Үштұғырлы тіл» туралы идеяны 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы ассамблеясының XII құрылтайында жария етті. Ал 2007 жылғы “Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан” атты халыққа жолдауында “Тілдердің үштұғырлылығы” атты мәдени жобаны кезең-кезеңмен іске асыруды ұсынды. Қазақстан халқының рухани дамуымен қатар, бұл идея ішкі саясатымыздың жеке бағыты болып белгіленді. Яғни, идеяның негізі мынадай: Қазақстанды бүкіл әлем халқы үш тілді бірдей пайдаланатын жоғары…