Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық мұрасы туралы шығарма

ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИННІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МҰРАСЫ

Солтүстік Қазақстан облысы, Ақжар ауданы, «№1 Ленинград орта мектебі» КММ қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі Нургали Карлыгаш Назымбековна

Қазақтың кең даласының байлығын еркін билеу үшін, патша шенеуніктеріне көмекші бастықсымақтар даярлау үшін патша үкіметі қазақ даласында мектептер аша бастады. Бірақ, қазақ балалары білім алсын, халық мәдениетті болсын деген мақсат патша үкіметінің ойларына да келген емес еді. Осындай мектепке Балғожа би немересі Ыбырайды оқуға береді. Ыбырай сол мектепті бітіргеннен кейін, Орынбордағы Шекаралық комиссиясы төрағасы В.В.Григорьевтің бай кітапханасынан Ыбырай кітаптар алып оқып, дүниежүзі ағартушыларының еңбектерімен, саясат, ағарту саласындағы журналдардан ұлы адамдар өмірлерімен танысады. Ыбырай содан бастап, өз елінде мектеп ашуды ойластырады. Ендігі күнде қазақ даласында мектеп ашуға ел адамдары арасында үгіт жұмыстарын жүргізіп, оқудың мән- жайын түсіндіре бастайды.

Әрбір көзі ашық сауатты адам көбейе берсе, өз елінің мәдениетін көтерумен қатар, оның шаруашылық экономикасының өзгеруіне де, жаңаруына да, шаруашылықтың жаңа түрлерінің енуіне ықпал жасар еді деген мақсаттарды да ойластырған.

Осы мақсаттарды іске асыруды көздеп, орыс- қазақ мектептерінде сауат ашу , хат танумен қатар, балаларға техникалық ілімдерді үйрететін пәндердің де жүрілуін талап етті. Мектепке қажетті оқулықтар мен оқу құралдарын жазуды да Ыырай өз міндетіне алды.

«Надан жатқан, бірақ әлі азғындық жолға түспеген, пайдалы нәрсенің бәріне жаны құмар халқымызға , шамасы келгенше , қызмет ету біздің әрқайсымыздың да борышымыз» - деп көзі ашық ел азаматтарына үндеу салған. Осы айтылған пікірге байланысты Ыбырай «Әй,жігіттер!» деген өлеңінде :

Әй, жігіттер, үлгі алмаңыз

Азған елдің ішінен.

Алыс- алыс қашыңыздар,

Зияндасты кісіден,- деп, ел ішін, қарапайым халықты осындай іріткі топтардан арылып алмай, өнер-білімге, жаңа мәдениетке шақыру, сондайлық қиын екенін де өте зеректікпен айта білген. Сонымен қатар , қазақ халқының өнер-білімге, жаңалыққа, жаңа мәдениетке деген ынтасын дарындылығын өте жоғары бағалаған еді. «Қазақтың осы ынтасын татар, өзбек, башқұрт сияқты көрші елдердің молда, қожалары пайдаланып отыр. Ал егер осы бұзылмаған іскер, дарынды халық ... діни фанатизмнің ықпалына біржолата түсіп кетсе, онда бұл өте өкінішті болған болар еді», - деген ойда болды.

Орыс халқының ІХХ ғасырдағы көп әдебиеттерімен танысқан Ыбырай балаларды тәрбиелеуде , оқытуда, олардың ой-санасына қозғау салып, дамытуда өзінінің педагогикалық идеясын іске асыру үшін алдымен балалар әдебиетін жасауға бет бұрып, балалар әдебиеті тақырыбына жазылған орыс классиктерінің шығармаларын қазақшаға аударды. Алдымен орыс халқының балалар әдебиеті тақырыбына жазылған еңбектерімен танысады. Жас ұрпақтарымызға үлгі етіп ұсынды. Бұл- қазақ халқы үшін , әсіресе оның жас ұрпақ балалары үшін , аса игілікті іс, жаңа бастама.

Ыбырай Алтынсариннің қолға алған екінші мәселесі балаларға отырықшылық тұрмыстың артықшылығын, белгілі мекен болудың жақсы жақтарын түсіндіру болды. Жер, қолөнер кәсіптерімен айналысудың пайдалы жақтарын айтқан. Ыбырай Алтынсариннің «Киіз үй мен ағаш үй», «Қыпшақ Сейтқұл» деген шағын жазылған әңгімелерінде дәл осындай мәселелер суреттеледі.

«Қыпшақ Сейтқұл» деген әңгіме көлемі жағынан өте қысқа жазылса да, мазмұны терең, күрделі істі қамтитын, әлеуметтік мәселені қозғайды деп ойлаймын.

Жастарды өнер-білімге шақыру, отырықшылық тұрмыстың, жер кәсібімен айналысудың пайдалы жақтарын түсіндірумен қатар Ыбырай творчествосының үшінші көтеретін мәселесі еңбек процесі болды. «Бай баласы мен жарлы баласы», «Өрмекші, қарлығаш, құмырсқа» тағы сол сияқты әңгімелер еңбек етсең, емерсің, еңбектенсең ғана , ойлағын мақсатына жетерсің деген ойды түрлі қызықты мысалдармен суреттеп береді. Еңбек үдерісіне жазылған Ыбырай әңгімелері бірінен-…