Ыбырай шығармашылығы сарқылмас кен, 10 сыныпқа

«ЫБЫРАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ - САРҚЫЛМАС КЕН»

РАЙМГОЖАЕВА МАДИНА ЕРГАЛИЕВНА

«С.Бердіқұлов атындағы орта мектеп» КММ

[email protected]

Бүгінгі таңда Қазақстанның білім беру саласы, қазақ халқының шамшырағы атанған Ыбырай Алтынсариннің 180 жылдық мерейтойын атап өтуде. Бұл мерейтой Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігінің 30 жылдығымен түспа-тұс келіп отыр.

Ыбырай - қазақтың тұңғыш ағартушы-педагогі, дарынды жазушы, қазақ алфавитінің негізін қалаушы, жалынды публицист, көрнекті қоғам қайраткері, ең алғаш қазақ балаларына ана тілінде мектеп ашқан, қазақ ұстаздардың ұстазы. Ыбырай - қазақ балалар әдебиетінің атасы.

Ыбырайдың тәжірибесі мен шығармашылығында сол кездегі білім беру саласындағы саясаттың білім беруді демократияландыру мен ізгілендіру, оқу мен тәрбиенің бірлігі, білімнің дамытушылық сипаты, білім мен ғылымның ұстанымдары көрініс тапқан. Ақынның асыл қазынаға айналған мұралары бүгінгі таңда мектеп бағдарламалары мен оқулықтарына еніп, ана тілі, тарих, бірінші сыныптан оныншы сыныпқа дейінгі әдебиет сабақтарында оқытылып, сыныптан тыс тәрбие жұмыстарында пайдаланылып келеді.

Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармашылығы жөнінде көптеген ақын-жазушылар еңбектер жазған, педагогикалық идеялары мен көзқарастары бойынша бірқатар ғалымдар ғылыми зерттеу жұмысын жазып қорғаған.

Ыбырайдың педагогикалық идеялары әлі де, өзінің құндылығын жойған емес, керісінше, бүгінгі білім беру мазмұнын жалпы ұлттық идеяға негіздеуде оған деген қажеттілік арта түсуде. Бұл Ыбырайдың педагогикалық идеялары мен шығармашылығының өміршеңдігін дәлелдейді.

Құрметті әріптестер. Мен сіздерді ұлы ұстаздың мерей тойымен құттықтаймын және бүгінгі жұмыстарыңызға сәттілік тілеймін!

Ыбырай Алтынсарин тұлғасы мен қазақ тарихы егіздің сыңарындай бөлінбейтін, бірін тілге тиек етсек, екіншісі еріксіз ойға оралатын тұтас тарихи ұғымдар. Ыбырайды айтсақ, 19 ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның бүгінгі тынысымен өзектес тəуелсіздік, саяси–экономикалық, мəдени–əлеуметтік мəселелер өзінен–өзі салыстыруларға сұранып, тарихи жадымызда қордаланып келген оқиғалар бейсанамыздың түкпірінен лаулап шыға келеді. Қазақ халқының менталдық сапаларын, рухы мен ұлттық намысын идеологиялық майданда қорғап, интеллектуалдық деңгейін көтеріп, мерейін үстем еткен, қоғамдық ой– сананың дамуына айтулы үлес қосқан үш жарық жұлдызы болса, олар – Шоқан, Ыбырай жəне Абай. Ыбырай жас жағынан солардың ортаншысы. Ыбырай Алтынсарин – қазақ халқының ежелгі рухын сақтап қалуға жəне оның көрші мемлекеттермен мəдени қарым–қатынасқа түсіп, алысқа танылуына үлкен үлес қосқан ұлы тұлғалардың бірегейі. Ы.Алтынсарин заманы – адамзат қоғамы табиғатқа табыну мəдениетінен алшақтамаған, бірақ табиғатты өзіне бағындыру əрекетіне де білек сыбанып кірісе қоймаған кезең еді. Ол кездегі адамдардың санасы табиғатқа зорлық–зомбылық жасау ниетінен аулақ болғандықтан, Алтынсарин замандастары табиғатпен үйлесімділі

Ы.Алтынсарин шығармашылығына арналған көптеген жарияланымдарға сүйеніп, жиі қолданыстағы «ұлы ағартушы» деген ұғымды тарқатып айтып кө релік. Əрине, аталмыш ұғымға ұлы Ыбырайға берілген барлық сипаттамалар сыйып тұр. Мысалы, Ы.Алтынсарин – Қазақстандағы ресми мектептердің атасы, ағарту ісін, бастауыш жəне кəсіби мектептерді ұйымдастырушы, қыздардың білім алуын жолға қоюшы, педагогикалық шеберліктің иесі, алғашқы оқулықтарды құрастырушы, кириллица бойынша сауат ашып, білім берудің негізін қалаушы деп келеміз. Менің айтайын дегенім, «ұлы ағартушы» деген үлкен ұғымның екінші жағы. Ағартушылық мектеп ісіне, мұғалімдікке ғана қатысты іс емес, ол кең көлемдегі, биік деңгейдегі, көп арналы мəдени– қоғамдық, саяси–əлеуметтік қырлары мен астары бар қызметке жатады.

Бүгінгі күн тұрғысынан айтар болсақ, Ы.Алтынсарин қазіргі таңдағы білімге мəдениетті тұғыр ететін бағдарды сол кездің өзінде–ақ ұстанған. Өзінің ізденіске толы іс–əрекеттерімен дəл бүгінгідей білім кеңістігінде гуманитарлық білімнің маңызын арттырып, білім мен дін, сенім мен тіл, дəстүрлі мəдениет пен жаңа мəдениеттің арасындағы кереғарлықты сезініп, олардың арасын жуықтастыруға əрекеттенді. Білім мен мəдениеттің атқаратын функцияларын, олардың тұлға қалыптастырудағы маңызын дұрыс бағалай білді. Білім мен мəдениет арасында кереғарлық болған жағдайда тұлғаның мəдениетке сəйкес дами алмайты нын өзгелерден озық сезінді. Еларалық, мемлекетаралық, идеяаралық қайшылықтарды шешіп, адам санасында сақталған антиподты жоюдың, түрлі байланыстар орнатудың саясат арқылы ғана емес, білім мен мəдениет арқылы шешілетінін ерте түсінді.

Тарихта аты қалған ағартушылар өз заманының құндылықтарын байыптап, саралап, оның жаңа құндылықтармен алмасуына, заманның жаңа ағымын ұғы нуға ықпал етіп, халықты соған ілесуге бейімдеген. Зиялылар өздерінің ойы мен істері арқылы жастардың идеалы, халықтың сүйенер тұғыры бола білген. Адамзаттың санасын ағартып, рухани шыңдап отырған. Ағартушылар білімді басты құрал етіп, мəдени орта тудыра білген. Ондай ортада заман талабына сай азаматтар, ғасыр мəдениетіне сəйкес тұлғалар қалыптасқан. Мəселен, Еуропа мен Шығыс елдеріндегі мəдени құбылыстарды айтпағанның өзінде, Ыбырай салған ағартушылық жолда алаш зиялылары, қазақтың көптеген көрнекті тұлғалары қалыптасқан, солар арқылы қоғамдық санада ілгерілеушілік болған. Яғни, ағартушылар оқулық жазып, мектепке қызмет етумен қатар өткен мəдениетті сақтап, оны жаңа мəдениетпен үйлестірушілік, мəдениет тудырушылық қызмет атқарған. Сондығынан Ы.Алтынсаринның ағартушылығы педагогика мен психологияға ғана емес, əлеуметтану, мəдениеттану, тарих саласына, жалпы барлық гуманитарлық пəндерге ортақ зерттеу объектісі болып келеді. Осы салалардың ішінде Алтынсаринның əлеуметтанушы ретіндегі орны əлі күнге арнайы зерттеу нысаны ретінде қолға алынған…