Зейін туралы ғылыми жұмыс психология бағытына

Мазмұны

КІРІСПЕ......................................................................................................................3

I Зейін туралы теориялық ұғым.......................................................................5

Зейіннің түрлері мен қасиеттері........................................................................5

Зейіннің орнықтылығы- тұлғаның дамуының маңызды

көрсеткіштері.....................................................................................................10

II Бастауыш сынып оқушыларының зейінін мектептегі оқу үрдісіне

қалыптастыру..................................................................................................14

2.1 Бастауыш сынып оқушыларының зейінін оқу-тәрбие үрдісінде

қалыптастыруда бастауыш мектептің рөлі.....................................................14

2.2 Бастауыш сынып оқушыларының зейінін дамытуда ойынның

маңызы................................................................................................................17

ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................23

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ....................................................26

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Білім негізі бастауышта, тіпті бірінші сыныпта қаланады десек, мектеп табалдырығын енді аттаған бүлдіршіндердің туған жерге деген сүйіспеншілігі мен жанашырлығы, еңбексүйгіштігі, адалдығы мен шыншылдығы нақ осы кезеңнен бастауалады. Міне, осы тұрғыдан туындайтын міндеттерді жүйелей отырып, жас ұрпақ тәрбиесінің бастауында “бұлақ көзін” алғаш ашатын бастауыш сынып мұғалімдері бойына балаға деген шынайы сүйіспеншілікт ісіңіре отырып, терең білім мен қаруландыруды және оларды жеке тұлға ретінде қалыптастыруға тәрбиелеуді басты назарда ұстайды. Егеменді еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуалдық деңгейі биік, дүниетанымы дұрыс қалыптасқан азамат етіп тәрбиелеуде мектептің алатын орны айрықша. Мектеп қазіргі қоғамның дамуымен, әлеуметтік практикамен тығыз байланысты. Мектеп өмірі балаға жаңа әлемнің есігін ашып беріп, рухани дүниесінің қалыптасуына негіз салады. Тәрбиенің сан салалы, күрделі мәселелеріне терең бойлауға бастайтын, күнделікті тұрмыста кездесетін дағдылар арқылы баланың жандүниесіне әсер ететін білім мен тәрбиенің алғашқы баспалдағы – бастауыш мектеп болғандықтан білім, дағды, іскерліктің қа

Курстық жұмыстың мақсаты-оқушылардың зейінін оку-тәрбие үрдісінің талаптарына байланысты жүйелі түрде калыптастырып дамытудың теориялық және практикалық негіздерін қалыптастыру.

Зерттеудің нысаны – жалпы білім беретін мектепте бастауыш сынып оқушыларының зейінін тәрбиелеу процесі.

Зерттеу пәні – бастауыш сынып оқушыларының тәрбие процесінде психикалық әрекеттің айрықша бір жағы, сананың ерекше сипаты болып табылатын зейінді қалыптастыру.

Ғылыми болжамы – егер бастауыш мектеп оқушы зейінін оқу-тәрбие процестерінің талаптарына сай жүйелі түрде қалыптастырып, дамытатын негізгі орын екенін дәлелдесе, психологиялық іс-әрекет құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық негіздері анықталса, диагностикалық бағдарламасы ғылыми тұрғыда негізделсе, тәрбие жұмысының жолдары дұрыс таңдалса, онда мұғалімнің алдына қойып отырған мақсатының дұрыс болған.

Курстық жұмыстың міндеттері – оқушының негізгі таным үдерістерін (қабылдау, зейін, ес, қиыл, ойлау) жетілдіру;

-зейіннің жалпы ұғымын ашу, түрлері мен қасиеттерін сипаттау;

-баланың зейін ерекшеліктері және оны тәрбиелеу жолдарын айқындау

-баланың өзіне деген сенімін қалыптастыру және ойын әдістерін қолдана отырып зейінін қалыптастыру жолдарын баяндау;

-психологиялық-педагогикалық әдістемелер арқылы бала зейінінің қалай дамығанын анықтау.

Зерттеу көздері –Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаевтың оқу-тәрбие жөнінде айтқан еңбектері, Халқына арнаған Жолдаулары, білім беру туралы мемлекет бағдарламалары мен тұжырымдары, «Мәдени мұра» бағдарламасы, оқушыларды тәрибелеу туралы жазылған мектеп мұғалімдері мен сынып жетекшілерінің озық тәжірибелері.

Қурстық жұмыстың құрылымы – кіріспе, негізгі бөлім, іс-тәжірибелік бөлім және қорытынды, қолданылған әдебиеттерден тұрады.

I Зейін туралы теориялық ұғым

1.1 Зейіннің түрлері мен қасиеттері

Зейін деп -адам санасының белгілі бір затқа бағыттала тұрақталуын көрсететін құбылысты айтады. Дәлірек айтқанда, зейін айналадағы объектілердің ішінен керектісін бөліп алып, соған психикалық әрекетімізді тұрақтата алу. Ұғынықты болу үшін мысал ретінде делелдейік: оқушы математикалық есептер шығарып отыр. Ол бұған соншама үңіліп, бұл психикалық жағынан жақсы көрінеді, яғни бала көзін қадайды, шұқшия үңіледі, демін ішіне тартады т.б. Оқушы есептің шығару жоспарын ойлайды, оның бірінан кейін екіншісін шығарады. Есеп шығарып болып, азғантай үзілістен кейін тарихты, одан соң географияны оқуға көшеді. Сабағын оқып болғаннан кейін, түрлі нәрселермен айналысады. Осы көріністердің бәрінде де бала әрекеттің әрбір түріне өз зейінін ұйымдастырып, басқа объектілерден ойын бөліп отырады. Осындай түрлі кезеңдерде бала психикасының белгілі бір объектіге бағыт алып және сонда азды-көпті тұрақтап отырғанын байқаймыз.

Адамға тән әрекеттің кез-келген түрінде зейін орын алмаса, оның нәтижелі болуы қиын. Ғалым К.Д.Ушинский (1824-1870) зейіннің маңызын былайша көрсеткен еді. «Зейін адам санасынан корытылып өтетін барлық ойды аңғар татын, адам жанының жалғыз ғана есігі болып табылады, демек, бұл есікке ілімнің бірде-бір сөзі соқпай өте алмайды, егер де ол соқпай өтсе, онда баланың санасында ештеңе де қалмайды».

Зейінді психикалық процестердің тобына жатқызу дұрыс болмас еді. Өйткені адам өз өмірінің әрбір кезеңдерінде бір нәрсені қабылдайды не есіне түсіреді, бірер нәрсені қиялдайды, бір нәрсе жөнінде ойлайды. Ал зейін болса, өз алдына бұлардай дербес кездеспейтін, қайта солармен бірлесіп келетін психикалық әрекетгің айрықша бір жағы, сананың ерекше сипаты болып табылады.Психикалық құбылыстар зейінге түрліше әсер етеді. Сезім зейінді күшейте түсуге не оны бөліп жіберуге себепші болады. Мәселен, бір объект жағымды сезім туғызып зейінді күшейтеді де, ал көрші сыныптан естілген ән-күй сабақ тыңдап отырған баланың зейінін төмендетеді. Ерік, ой, қиял процестері де зейінге түрліше әсер етіп отырады.

Зейіннің физиологиялық негіздері туралы И.П.Павлов, егер ми қабығының бір алабында қозу процесі пайда болса, осымен байланысты қалған алаптарында тежелу процестері пайда болатындығын айтқан. Мәселен, адам бар ойымен іске қызу берілсе, басқа нәрселер туралы жөнді ойлай алмайды. Осы кезде мидың бір алабында күшті процесс болып жатады да, айналасындағы алаптарда тежелу болады (теріс индукция заңы).

Зейіннің физиологиялық негіздерін орыс физиологыА.А.Ухтомскийдің (1875-1942) доминанта теориясы бойынша да жақсы түсінуге болады.

Сыртқы дүниенің көптеген тітіркендіргіштерінің ішінде біреуі миға көбірек әсер етеді де, мидың бір алабын қаттырақ, күштірек қоздырады, осындай алапты доминанта деп атаған. Мидың осы күшті қозғыш алабы қалған алаптардағы әлсіз козу процестерін өзіне тартып алып отырады. Осыдан мидың күшті қозған алабы онан бетер күшейеді. Мәселен, қызық кітапты беріле оқығанда адамға кейбір бөгде тітіркендіргіштердің бөгет жасамайтыны, кайта олардың біздің ойымыздың күшеюіне жәрдемдесетіні байқалады. Сондықтан адам бар зейінін қойып кітап оқыған кезде қасындағы бөгде тітіркендіргіштерден (мысалы, сағат маятнигінің соғуы секілді) қашпауы керек. Бұл біздің басқа нәрсеге көңіл аудармай, үңіліп отырған әрекетімізге мейлінше беріле түсуге жәрдемдеседі. Өйткені, жоғарыда айтылғандай, мидағы басыңқы қозу әлсіз тітіркендіргіштерден болған қозуларды өзіне тартып алып, солардың есебінен күшейіп отырады.

А.А.Ухтомскийдің доминанта теориясының мәнін И. П. Павловтың «Қозудың оптимальдық алабы» дейтін теориясы онан сайын толықтыра түседі.И. П. Павловтың оптимальдық қозу алабы теориясы ырықты зейіннің табиғатын физиологиялық тұрғыдан өте жақсы түсіндіреді.'"Доминанта — латынның доминанс деген сөзі, қазақша үстемдік ету деген мағынада.

Қозу процесі ешқашан да ми қабығына біркелкі тегіс тарамайды, өйткені онда әр уақытта қозу пайда болатындай жағымды «оптимальдық жағдай» жасалып отырады. Оптимальдық қозуы бар осы алап - ми қабығының творчестволық бөлімі, ырықты зейіннің физиологиялық негізі. Бұл жөнінде И.П.Павлов былай дейді: «Бас сүйегінің сыртынан біз іштегі миды байқай алатын болсақ, оңда ми сыңарларының оптимальдық қозу пайда болатын жері жарқылдап көрінсе, біз ойлап отырған саналы адамның ми сыңарларында формасы және шамасы өне бойы өз геретін тамаша тұрлаусыз жарқылдаған сәуле дағын көрер едік, бұлар ми сыңарларының барлық жерлерін алып жаткан азды-көпті қара көлеңкенің ішінде үздіксіз қозғалып жүрген болар еді». Ұлы физиолог оптимальдық қозу үнемі қозғалыста болатындығын айта келіп, оның мида ауысып отыруыньщ өзі зейін бағытының да өзгеріп отыруы деп түсіндірді. Мидағы тежелулердің бірінен екінші сапқа түсуі, біреулерінің күшейіп, алдыңғы сапқа шығуы осы оптимальдық қозу алабының жұмысы болады. Оптимальдық қозуы бар алап (өзара индукция заңы) мидың басқа бөліктеріндегі тежелуді күшейтеді.

Мұндай жағдайда адам зейіні бір жерге күшті шоғырланады да, ол қалған объектілерді байқамайтын болады. Опти мальдық қозу алабын екінші сигнал жүйесінен шыққан сигналдар қуаттап отыратындығын, сөздік сигналдар ми қабығындағы осындай алаптардың бір-біріне ауысуын тездетіп отыратындығын, сайып келгенде, психикалық әрекеттің талғамалы сипатта болатынын жақсы көрсетеді.Бір нәрсеге зейін аудару адамның сыртқы кейпінен де (дененің, бастың, көздің түрлі қозғалыстары, бет бұру, үңілу, қүлақ тігу т.б.) жақсы көрінеді. Бірақ бір қарағанда зейін анық байқала да қоймайды. Өйткені, осы айтылғанға біршама ұқсас сыртқы көріністерді өмірде жиі кездестіруге болады. Сондықтан да, кейбір мүғалімдер сыныптағы оқушылардың кескініне қарап, бір дегеннен баланың сабаққа қаншалықты зейінді, не зейінсіз отырғанын ажырата алмайды. Бұл, әсіресе, тәжірибесі аз жас мұғалімдерде жиі кездеседі. Түрлі тәсілдер арқылы оқушы зейінінің қасиеттерін тәрбиелей отыру - мектептегі барша мұғалімнің ат салысатын негізгі педагогикалық істерінің бірі[1,277].

Адамдардың зейіні ырықты, ырықсыз және үйреншікті болып үшке бөлінеді.Сыртқы дүниенің кез-келген объектілері кейде ырықсыз- ақ біздің назарымызды өзіне тартады. Мәселен, көшемен кетіп бара жатқан адамның көзі әдемі жазылған жарнамаға түссе, оған мойнын бұрады не милиционердің ысқырығына жалт қарайды т. б.

Адам өмірінде ырықсыз зейін елеулі орын алады. Зейіннің бұл түрі әсіресе жас балаларда жиі кездеседі. Өйткені балалық дәуірде адамның күрделі іс-әрекеттері (оқу, еңбек т.б.) белгілі жүйеге келе қоймайды да, осының нәтижесіндесыртқы әсерге берілгіш келеді. Әрине, бұнда бала есейген соң, оның ырықсыз зейіні маңызын жояды деген қорытынды тумау қажет. Адам өмірінің барлық кезеңдерінде ырықсыз зейін тиісінше орын алып отырады. Қызығу – ырықсыз зейіннің бұлағы. Өйткені қызықты іске көңіліміз тез ауады. Мысалы, қызықты кітап оқуға ырықсыз зейін жеткілікті. Ал қызықсыз кітапты оқу – ырықты зейінді керек етеді. Ырықты зейінде де қызығу орын алуы тиіс. Бірақ ырықты зейін де жанама дәнекерге шығуды керек етеді. Мұнда адам өз ісінен шығатын нәтижеге қызығады, оны орындау үшін күш жүмсайды, әйтпесе іс өнбейді, сөйтіп нәтижеге қол жеткізе алмайды.

Ырықсыз зейін физиологиялық тұрғыдан барлау (ориентированный) рефлекстің жемісі болып табылады. Зейіннің бүл түрі жануарлар мен адамдардың сыртқы ортамен байланысында үлкен роль атқарады. Ырықсыз зейін кез-келген тітіркендіргіш арқылы пайда бола бермейді. Ырықсыз зейіннің көрінуіне төмендегі жағдайлар себеп болады:

а) күшті тітіркенгіштер (көзді аштырмайтын жарық, қанық бояулы заттар, қатты дауыс, мұрын жаратын иіс т.б.), заттар мен ққбылыстардың жаңалығы мен қозғалысы (мәселен, адамның үстіндегі киімінің өзгеруі, дыбыстың, жарықтың артуы не кемуі т.б.);

ә) адамның сыртқы дүниедегі объектілерге қатынас жасауының дәрежесі (қызығу, қажетсіну, көңіл күйінің хош болуы) ырықсыз зейіннің тууына жақсы әсер етеді.

Адамның ырықты зейіні әрекетті саналы түрде белгілі ерік жүшін жұмсау арқылы орындалады. Ырықты зейін белгілі бір мақсат –объектіге ерекше зер салып отыру көзделеді, жұмыстың басынан аяғына дейін ерік- жігерді сарқа жұмсауда талап етеді. Ырықты зейін мынандай ерекшеліктермен сипатгалады:

1.Қандай да болмасын бір әрекеттің талабына сай зейінді бағындыра алу үшін іс-әрекетке тікелей кірісу қажет.

2.Үйреншікті жұмыс жағдайын жасап алып, алаңдатайтын нәрселерден ойды аулақтатқан жөн.

3.Орындалатын істің мәнісін, маңызын түсіну үшін білімге шын ықыласпен берілген дұрыс.