Жанақ Сағындықұлының шығармашылық ғұмырнамасы

А.Өтепбергенов атындағы орта мектеп

ЖАНАҚ САҒЫНДЫҚҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҒҰМЫРНАМАСЫ

Ғылыми жетекшісі: Нургалиева Жаннат Куанышбековна

Бастауыш сынып мұғалімі

Ақтау- 2017

Абстракт

Зерттеудің мақсаты: Зерттеудің негізгі мақсаты – Жанақ Сағындықұлының әдеби мұрасын ХІХ ғасырдағы әдеби даму, әдеби мұрасын ХІХ ғасырдағы әдеби даму, әдеби дәстүр және әдебиеттің тарихилық принциптері негізінде тақырыптық-мазмұндық, жанрлық құрылым, әдеби-көркемдік, стильдік тіл ерекшеліктері тұрғысында саралай қарастырып, ғылыми негізде жүйелеуді жетілдіру. Осы мақсаттар үдесінен шығу үшін зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылды:

- Жанақ Сағындықұлының шығармашылық ғұмырбаянын ақын мұрасының зерттелу тарихымен сабақтастықта ала отырып, соны дерек көздерімен салыстыра талдай отырып, жинақтап, саралау;

- Жанақ Сағындықұлының шығармашылықтағы үлгі-үйрену мектебі, дәстүрін, жаңашыл көркемдік бағыттары қазақ әдебиетінің даму тарихымен, ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясының жанрлық-көркемдік өрісімен бірлікте ала отырып зерделеу.

Зерттеу кезеңдері:

Бірінші кезең: - Жанақ Сағындықұлы – ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік мектеп жасаған, дәстүр туғызған ықпалды өкілі. Қазақ әдебиеті тарихында рухани бай мұра қалдырған сөз зергері

Екінші кезең: - Жанақ Сағындықұлы – қазақ әдебиетіндегі сыншыл, әлеуметтік лирика бағыттарының бастауында болған шығармашылық тұлға;

Үшінші кезең: - ХІХ ғасырдағы дәстүрлі айтыс түрлерінің мазмұндық, көркемдік, жанрлық дамуында ықпалды орны қалған даңқты айтыс ақыны.

Зерттеудің жаңалығы: Жанақ Сағындықұлының шығармашылықтағы үлгі-үйрену мектебі, дәстүрін, жаңашыл көркемдік бағыттары қазақ әдебиетінің даму тарихымен, ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясының жанрлық-көркемдік өрісімен бірлікте ала отырып, ақынға арнап үйірме пәндері,студенттер арасында ғылыми конференциялар ұйымдастыру, кітапшалар шығару.

Мазмұны

1. Кіріспе......................................................................................................4

2. Жанақ поэзиясындағы дәуір сипаты......................................................5

3. Жанақ Сағындықұлының арнау өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері................................................................................................7

4. Жанақ айтыстарының әдеби шығармашылық сипаты.........................13

5. Жанақ пен Түбек айтысы...................................................................16

Қорытынды...................................................................................................23

Пайдаланған әдебиеттер.............................................................................25

Кіріспе

Тәуелсіздік жылдарда ел басынан өтіп жатқан рухани сілкініс, ұлттық мұраға деген жаңа ынта-ықылас Елбасының Қазақстан халқына жолдаған «Ұлттық мәдениетімізді ұлықтап, бар мен жоғымызды түгендеп, жүйелеп, келер ұрпаққа аманаттау «Мәдени мұра» бағдарламасының басты мақсаты болуға тиіс» – деген сөзінен көрініс тауып, мәдени мұраға қатысты жаңа бір серпіліске бастау болды.

Н. Назарбаевтың атап көрсетіп отырғанындай, қазақ сөз өнерінің бай тарихын әр дәуірдің әдебиетіндегі өзіндік даму ерекшелігімен, сол кезеңнің көрнекті шығармашылық тұлғаларының әдеби туындыларын зерттеп, зерделеп, ұлттық әдебиет тарихының асыл қазынасын айналымға қосудың маңызы айрықша.

ХІХ ғасырда қазақ әдебиеті көп жанрлы, көркемдік, шеберлік өрісі кең, аса бір құнарлы әдеби дамуды бастан кешті. Бұл ғасырда қазақтың дәстүрлі айтыс өнері жаңа сапада жалғасын тапты. Суырыпсалма ақындық, лирикалық жаңа поэзия дәстүрлі негізде де, жаңашыл сипаттармен де байи түсті.

Дәуірдің қоғамдық-саяси ахуалы, өмір салты, сол кезең адамының арман-аңсары, дүниетаным бағыттары, көркемдік танымы мен талғамы арқау болған ол кезең поэзиясының аса айтулы өкілінің бірі – Жанақ Сағындықұлы. Ел тарихы, жеке тұлға мүддесі, халықтың өмір салты айқын суреттелген Жанақ ақынның әдеби мұрасын жан-жақты зерттеу нысаны етіп алу – бүгінгі қазақ әдебиеттану ғылымының басты талаптарымен ұштасып, сабақтасып жатқан өзекті мәселе.

Жанақ поэзиясындағы дәуір сипаты

Ақындық дәстүр мәселесі әдебиеттану ғылымының қай кезеңінде болсын кеңінен зерттеліп жүрген өзекті мәселелердің бірі. Өйткені, халқымыздың қастерлі сөз өнерінің бастау көздерінің негізі болып саналатын ақындық дәстүрдің қалыптасу даму жолдарына назар аудармайынша біздің ұлттық поэзиямыздың өсу, өркендеу жолын тану мүмкін емес-ті. Ал, сол ақындық поэзияның көсегесін көгерткен ақындарымыз туралы әдебиетіміздің алыбы, ұлы ғұлама М.Әуезов: «Халық поэзиясының таңдаулы үлгілерінің туып таралып және осы уақытқа дейін сақталып жеткені үшін біз осынау ақындарға борыштармыз» деген болатын.

Қазақ әдебиетінде ақындық дәстүр мәселесі мен жеке шығармашылық тұлғалардың әдеби мұраларындағы дәстүр жалғастығы, жаңашылдық мәселесі М.Әуезов, Е.Ысмайлов, Ә.Марғұлан, С.Қирабаев, З.Қабдолов, Р.Бердібаев, Ә.Дербісәлин, Ш.Сәтбаева, М.Базарбаев, Х.Сүйіншәлиев, С.Қасқабасов, Р.Нұрғалиев, Т.Кәкішов, Т.Тебегенов, және т.б. зерттеушілердің ғылыми еңбектерінде зерделене жан-жақты қарастырылғаны белгілі.

Дәстүр мен жаңашылдық жайында жаңа мәселелер қойып, кемшін соғатын тұстарын басып айтқан белгілі ғалым, қаламгерлеріміз М.Әуезов, С.Мұқанов, М.Ғабдуллин, М.Қаратаев, С.Қирабаев, Ә.Дербісәлин еңбектерінің құндылығы жоғары болғандығын айтып өткеніміз орынды.

Ақындар поэзиясындағы дәстүрлілікті зерттеуде отандық және шетел ғалымдары еңбектерінде ғылыми тұрғыда пайымдалып, жүйеленді. Атап айтқанда, У.В.Далгат, В.Я.Пропп, Х.Г.Короглы, В.М.Жирмунский , В.М.Гацак , В.Г.Гусев және т.б.ғалымдардың еңбектерін атауға болады.

Ақындық дәстүр, халық әдебиетінің көрнекті өкілдері шығармашылықтарынан диссертациялар қорғалып, ғылыми айналымға енгізілгені белгілі

Дәстүр мен жаңашылдық мәселелерін жан-жақты зерттеуде біршама еңбек сіңірген М.Базарбаев, Ә.Дербісәлин, С.Қасқабасов т.б. сынды ғалымдарымыз халық ауыз әдебиетінің үйрену, нәр алу мектебі болғандығын айтады. Халық поэзиясының дәстүрі өміршең құбылыс екендігін айта келіп, Ә.Дербісәлин: «Жалпы әдебиетіміздің ауыз әдебиетіндегі үлгілі, үздік нәрселерден көп уақытқа дейін үйреніп келгенін және әлі де үйрене бермегін айтпағанда совет үкіметі тұсындағы халық поэзиясының және оның әйгілі өкілдерінің таза ауыз әдебиеті дәстүрлері негізінде және сол дәстүрлерді бірте-бірте жазба әдебиетке ұластыру арқылы тамаша туындылар жасағаны, сөйтіп көне дәстүрлерді біздің заманымызда қайта туғызғаны, жасартқаны, жаңадан өмір бергені бүгінгі жұрттың бәріне айқын шындық» – деп пайымдайды. Сонымен қатар, фольклордың Абай үйрену мектебінің басты арнасы саналатындығын нақты мысалдармен дәлелдеп берген ғалым С.Қасқабасовтың: «Абай бүкіл қазақ фольклорын, өзіне дейінгі ақын-жыраулар поэзиясын толық меңгерген, қорытқан, сөйтіп қазақ әдебиетін жаңа сапаға көтерген» – деген тұжырымы да зерттеу еңбегіміздегі негізгі бағыт түйіндерімізді бекіте түседі.

Ғалым Б.Әбдіғазиев те Шәкәрім Құдайбердіұлының поэтикалық мұрасына жан-жақты ғылыми талдаулар жасай отырып, оның Абайдың ақындық дәстүрімен байланысын, шығармашылық тамырластығын саралаған еңбегінде осы ойды, яғни дәстүр желілерінің әр дәуірде өмір сүрген өнер шеберлерінің арасын жалғастырып жататындығын айтады

Ғалым Е.Ысмайлов ақын болу, ақындық туралы халық ақындарының жүйелі ұғымдарының төрт түрін еңбегінде: киелі, аруақты, түс көру, аян беру арқылы қонатын бір жат сырлы қасиет деп ұғыну; атақты, қарт ақындардан бата алу; ақындықтың тұқым қуалап ауысуы; үйрену, еліктеу үлгі алу, іздену арқылы деп талдай келе, ақындардың үйрену-оқуында жазып немесе кітаптан оқып, үйрену әдеті сирек, мұнда ауызша үйреніп жаттау негізгі ақындық дәстүрге жататындығын көрсеткен

Қазақ сөз өнерінің тарихында айрықша аталатын ақынның бірі – Жанақ Сағындықұлы.

Жанақ туралы мәліметтер хат бетіне әріден түсе бастағаны, оған Шоқан Уәлиханов, В.В. Радлов назар аударды. Арқаның айтулы сөз иесінің даңқы жалпақ жұртқа жайылған еді. Жанақ белгілі айтыс ақыны, асқан жыршы болуымен бірге қазақ әдебиеті тарихындағы сыршыл лириканың, көңіл күй жырларының басында тұрған жаңа бағыттағы ақын.

Шынында да, атақты айтыс ақыны суырып салма өнердің өрен шебері, жаны телегей теңіз жампоз жыршы. Ол күллі өмірін өнер сапарында ел аралаумен өткізген. Қазақ даласын түгел шарлап, өнер шашқан ол иісі қазаққа ортақ танымал ақын болған. Орынбай, Түбек тәрізді жыр дүл-дүлдерімен өнер сайысы өз алдына, ол өз кезіндегі көптеген көрнекті ақындармен айтысып, көбінен басым түсіп отырған. Оның үстіне Жанақ – қисапсыз көп батырлар жыры мен ғашықтық дастандарды жадында сақтап, біразын жанынан қосып жаңғартып, жаңаша жырлаған эпик. Көнеден келе жатқан «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырының ең тәуір нұсқасы Жанақ есімімен байланысты болуы тегін емес. Оның мірдің оғандай өткір сөздерінің, тапқыр сөздерінің біразы мақал-мәтелге сұранып тұрады.

Ат биеден туады, алып – анадан,

Ел ағадан азады, тон – жағадан.

Тұлпар ақау болады аяғынан,

Ақсаса оңалмайды би парадан.

Хан – қайрақ, қараша – тас.

Халық – дария, хан – балық.

Көлсіз жерде аққу құлаш жая алмас.

Адамның жан жолдасы – ол сүйген жар,

Әркімнің өзіне сай тұғыры бар.

Жанақтың шыққан тегі кедей шаруадан. Ата-анасы көріп өскен жоқшылықты Жанақ та бастан кешірген.

Жасымда кедейліктен жедім таяқ,

Жалаң бас, жамау дамбал, жалаң аяқ.

Кедейлік қыршаңқы аттай топтан қуып,

Үйірге қосыла алмай жүрдім саяқ, –

деген ақынның өлең жодары бұған дәлел.

Жанақ Сағындықұлының арнау өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері

Жанақ Сағындықұлының сөз мұрасы кейінге соншалықты мол көлемде жеткенімен, оның шығармашылығының көркемдік мәні ұрпақтан ұрпаққа солғындамай ауысып келе жатыр.

Академик Серік Қирабаев өзінің «Жанақ ақын» атты зерттеуінде Жанақтың шығармалары әлі де толық жиналып баспа бетін көрмегенін айтып отырып, мынадай дерек ұшын алған тастайды.

«Оның Орынбаймен, Сарыбаймен айтыстары белгілі. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында Жанақтың Сабырбаймен, Байбаламен, Ысмаилмен қақтығыстары, Орманшы, Байқадам, Боқай ақындармен шағын айтастар сақталған. Бұл шығармаларды тапсырушылар ақынның өмірі жайлы деректер де келтіреді. Тіпті Айнатасов Тәужи «Жанақ ақын хикаясы» атты дастан да жазған.

Абайдың ақынның өрісінде өзінен ілгеріде өмір сүрген Жанақ ақынның ықпал-өнегесі болғандығы туралы Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясында баяндайтыны белгілі.

Зерттеуші Бауыржан Ердембеков Жанақ ақынның өмірдерегін негіз етіп жазылған «Құланбай, Абай және Жанақ ақын» атты зерттеуінде осы мәнде өзіндік байламдар жасайды.

«Құнанбаймен аралас-құралас болып Абайға әсер еткен бір топ өнер адамдары, оның ішінде, әрине, шоқтықты топ ол – ақындар болса, соның ең арқалылары «Абай жолына» енген. Өкініштісі, заманның қыспағына қарай көбінің аты өзгертіліп, өңі айналдырылып берілді. Ол ежіктеп түсіндірмесе де белгілі жайт. Дулат – Барлас, Сарыбай – Қадырбай, Жанақ – Садақ, Түбек, Шүмек болып өзгергеннен-ақ Абайға әсер еткен ортаның кеңестік заманда қаншалықты қыспаққа алынғанын бажайлай беріңіз» [6, 77 б.].

Ердембеков Байырдан осы зерттеуінде Құнанбай Өскенбай биге ас бергенде Жанақ қобызға қосып айтыпты деген сөздің мәтінін келтіріпті.

Ей, Құнанбай, Құнанбай,

Қазақта сенен артық

Ұл туар ма мынандай?

Ас бердің әкеңес

Үш жүздің қосып баласын.

Әкесіне ас берген,

Қамбар жері – Ошанда.

Алшынбай болып тірегі,

Қалың Арғын – Бошанға

Басын қосқан үш жүздің

Құнанбай, сірә, осал ма?!

Бақ қонар таудай басыңа,

Әмірші болып қашанда.

Құнанбайдай ұл туып,

Өз әкеме ас берсем

Тобықтының баласы-ау,

Жылай беріп қайтесің

Топырағы торқа болсын да...

Б.Ердембеков 1942 жылғы «Ақын аға» болып шыққан «Абай» романындағы Жанаққа қатысты қайсыбір баяндаудың кейінгі басылымда алынып қалуы туралы назар аударарлық жайды қозғайды.

«Әкесі Құнанбай аса бағалаған Жанақ жырларына Абайдың қанып өскені кәміл. Романдағы: «Қарт ақын «Сабырбайды айтып отыр – Б.Е.) әр сөзінің тұсында әлдебір ертегідей алыс ақын Садаққа соға береді. Бала кезінде өзіне өзге ақындардан өзгеше көрінген сол Садекең екен. «Көргені мен білгені ұшан-теңіз. Ол кісінің айтқаны мен жеткізгенінің мың да бірін білмейміз. Тегін емес, кеудесінен нұр саулаған ақын сол еді, жарықтық!» – деп сөйлейді.

Садақ Қыдырбайдың айтуында жай ақын емес. Өзінше бір көреген жан сияқты», – деген жерден Әуезовтің Жанақ туралы айтпақ бір әңгімесі үзілген. Кейінгі басылымдарда жоқ Жанақ туралы әңгіменің төркіні төмендегідей: «найман ішіне бір тойға келген Жанақтың атына бір даукес жабысып, алдын ала есінеген аттың таңдайындағы меңді…