Жанат Әскербекқызы поэзиясындағы ерекшеліктер, мақала

ЖАНАТ ӘСКЕРБЕКҚЫЗЫ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ

ЕРЕКШЕЛІКТЕР

Нұртанова Г.

(Петровка аграрлы-техникалық колледжі КММ)

Ақынын қадірлеген ұлт өз сөз зергерлерінен осы биік идеалға жауап беруді талап етеді. Онысы орынды деп ойлаймыз. Ғалымдығы дүркіреп жұрт аузында жүрсе де, ақындығы соның көлеңкесінде ескерусіз қалған бүгінгі буынның поэзиядағы өз орны мен өз шығармашылық кредосы бар ірі өкілдерінің бірі – Жанат Әскербекқызы.

Қазіргі сөз өнері мәдениетінің өлшеусіз өсуі табиғи қабілетпен қатар, мол ізденістерді талап етеді. Жаңа сөз, тың бояуды табу, оларды образға айналдыру жолындағы Жанат Әскербекқызының табыстары көптеген жинақтарының өне бойынан көрінеді. Ақынның өзіндік өзгеше мәнері, поэтикалық қуаттылығы, аса бай ұлттық нақыш – көркемдік құндылығын айқындай түсетін сапалық белгісі болып табылады [1, 44 б.].

Әдебиетті зерттеуші ғалымдарымыздың бірі Алма Қыраубайқызы былай дейді: «Қазақтың ілкі ата-бабалары – түріктер, ғұндар, сақтар. Өз алдына қазақ хандығы құрылғанға дейінгі дәуірлерде бізді жалпы атпен түріктер деп атаған» [2, 3 б.]. Олай болса біздің әдебиетімізде түркілер сарынының болуы және сол дәстүрде шығармалардың жазылуы өте орынды деп есептеуімізге болады.

Оның жырларында өзіне ғана тән терең де, қылдай нәзік сыршылдық, бағзыдан сыр тартатын ұлттық магия мен мифтік дүниетанымның тылсым дүниелік саздары, Алтайдың асыл жауһары грек жазбаларында сөз болатын көне Скифтік аңыздағы алаштың бірінші адамы қазақтың Қызыр пайғамбарға түскен кітабындағы Адам Атамыз Тарбағатайдың атын иемденген қасиетті мекеннің келбетін, алдаспан Қабанбай, пір Ырғызбай мен Мұрын Анамыз өңірінің көрсең көз тартар сұлулығын поэтикалық айшықтаудағы табиғатпен үндестік, қазақ қызына ғана мәлім сағыныштың мұңлы әуені жарасымды көрініс тапқан.

Ақын өзі табиғатын ашпақ болған нысанының өзегіне білімдарлықпен терең бойлап, сөз зергерінің суреткерлік жан әлемін танытатын, жырына бас қойған жанның санасымен түйсінетін, көңілдің түпкірімен ұғысатын ұлттық мотивтердің қылдай нәзік желілерін шығармашылық көрегендікпен тап басып, соның негізінде жібектей өрілген танымдық өреліліктің алапаттығы өлеңдерінің көркі мен авторлық сырын ашып, жырларының поэтикалық қуатын арттыра түсетіндігіне көз жеткіземіз.

Көзімнен жосыған жас

Көріме тамар,

Көр түбінде көзге айналып,

Қарашығын қайтадан көгіне қадар.

Қабірімді жарып қара гүл өсер –

жасымнан өнген,

Азалап жоқтар қаралы нөсер

Арманды жанды жасынан өлген [2, 4-5 б.].

Жанат Әскербекқызы шығармашылығын кезеңдерге бөліп, жеке тақырыптар аясында үңіліп, тиянақты толғамдарымен аптықпай түйінді тарқатады. Ақынның:

Бүгін айдың он бесі,

Айдын жаққа кел деші...

Айдын жақта не бар ау, қатқан мұз бар,

Қатқан мұзға көміліп жатқан қыз бар.

Қыздың аты – Ақтолқын. Айды күтіп,

Мұзға айналды ақыры ақпанда ызғар, – [3, 23 б.].

деген өлеңі бір оқылғанда түсіне қоюы қиындау көрінгенімен, Жанат Әскербекқызы күрмеуді шешу үшін жаңа ізденістерге барады. «Шартты түрде алсақ, өлеңдегі лирикалық бейнелер – Ақтолқын мен Ай. Айды күтіп, ақпанда мұзға айналған Ақтолқын – элегиялық-мистикалық сипатымен дараланды. Ақтолқын атауының өзінде де астарлы бейнелеу бар. Бұл жерде метафора, метафорамен қатар метабола туралы да айтқан жөн» деп жаңа терминнің қызметін айшықтап, өлең тұнығындағы жауһар идеяны суырып алып шығады.

Өлеңдегі автор жанын табиғат құбылысындағы көңіл күйден, аң мен құстағы жасырын сипаттан тауып алып, оқырманға табыстырып отырады.

Жанат Әскербекқызының өзіндік жұпар ақындық әлемі бар. Ол басқа тақырыптың арнасы, дегенмен ақынды ақын таныған мәртебелі еңбек – күретіні мығым әдебиеттану саласындағы ғылыми еңбектердің бастауы дегіміз келеді.

Жанат Әскербекқызының ақындық дүниетанымы ұлттық таныммен, соның ішінде ұлттық әдебиетіміздің қайнары ауыз әдебиетімен, көне жазбалармен тығыз байланысты. Қазақ халқының ел болып қалыптасу идеясын көтерген поэманың бірінші тарауы көне жазбаларға арналса, келесі тарауында қазақ хандығы дәуіріндегі оқиға суреттелген. Ұлт-азаттық идеологияны көтерген туындының көркемдік құндылығы өте жоғары.

Тоныкөктің толғауы ретінде берілетін келесі бөлімде жыраулық үлгідегі сөз саптау бар. Жалпы Төныкөк «қазақтың жыраулық дәстүріндегі Бұқар жырауды, Қорқыт атаны, «Оғыз қаған жырындағы» Ұлық түрікті еске түсіреді» [3, 45 б.]. «Ол – Білге қаған кезінде төбе би болған, Білге қағанға қызын берген қайын атасы. Алтайдағы қара Ертісті жайлаған қарлықтардың Сәбек тайпасынан шыққан. Жасында Тауғаш елінде тәрбиеленген» [3, 46 б.]. Ж.Әскербекқызының туындысында Тоныкөктің монологы былай берілген:

Кердең де кердең

басқан күн,

Кеудеміз жаудан

асқан күн,

Қағаным таққа

мінгенде

Қай дұшпанымнан

жасқандым?!

Қызыл да тілді

жебелеп,

Алқалы топтан

асқанмын.

Қылыштай сөзбен

қын тіліп,

Тауды да бұзып,

тас жардым [3, 46 б.].

Тоныкөк қағандарға ақыл беруші дана ретінде көрінеді. Қазақ тарихында ханға сөзін өткізген ақылман қария қаншама болған. Алма Қыраубайқызының пікірі бойынша ол «... сол кездегі түркі қағанатының саяси-әлеуметтік және әскери ісінің барлығын қолынан өткізген дана абыз» [2, 7 б.]. Ж.Әскербекқызы да оның осы ерекшелігін көрсету үшін жыраулық дәстүрде толғауын өрген. Толғауының соңында келтірілетін:

Жерімізге тыныштық,

Жерімізге ырыс-құт,

Тұрақтап қала ма деген

Тәңірге қояр сұрағымыз еді, – [3, 32 б.]

деген жолдарда ақынның оның абыз ретіндегі бейнесін толық танып-түсінуінен туындаса керек.

Шығарманың өн-бойында Иоллығ-тегіннің ішкі тебіренісі көрініс алған. Келер ұрпаққа аманат ретінде бабалар сөзін қалдырған тұлғаның жан-дүниесін автор шығармасында түсіндіруге тырысқан. Осындай нышандардың лирикалық шығармалардағы сипатын жас ақын А.Темірбайдың «Көк бөрінің…