Жасөспірімдер қақтығысын шешу жолдары ғылыми жұмыс 7 сынып

І. КІРІСПЕ

Бүгінде мектеп өмірінде оқушылар арасында дау-дамай, қақтығыс, кикілжіңдер жиі туындап, мәселе ушығып жатады. Жалпы жасөспірімдік кезеңде адам түрлі қиындықтарға қарсы тұруға қабілетсіз және бұл кезең психикалық және денелік тұрақсыздықтың айқын көрінетін кезеңі. Адам өміріндегі 12-17 жас аралығы оның психоэмоционалды әсерлерге жоғары сезімталдығымен сипатталатыны туралы көптеген әдебиеттерде кездеседі. Бұл кезеңді әдетте дағдарыс жас деп атайды. Жеткіншек жас кезеңі «өтпелі кезең», «қиын жас», «пубертаттық жас» деген аттармен аталып, осы кезде балалардың ересектікке өтуіндегі проблемалары көрсетіледі. Бұл проблемалардың барлығы осы жас кезеңінде өтетін психофизиологиялық өзгерістер, жыныстық жетілу процестерімен байланысты. Нақты жағдаяттарға терең психологиялық талдау нәтижесінде анықталғандай, мұндай жасөспірімдер келесідей жеке психологиялық ерекшеліктерге ие: сезімталдық, инфантильдік, өзін-өзі талдауға бейім болу, ұялшақтық, рефлексивтілік, өзін-өзі басқарудың жетіспеушілігі, импульсивтілік, күмәндануға бейімділік, эмоционалды аумағының тұрақсыздығы, өз-өзіне сенімсіздік, қоршаған ортадағы адамдарға тәуелді болу, құндылықтар жүйесінің қалыптаспаушылығы, тұлғааралық қарым-қаты

Менің ойымша, бала өміріне жауапты ересектер осы қиындықтардың барлығының теориялық негіздеріне қанық болғанымен дәл көмек көрсетуге келгенде, әр баланың проблемасын толық түсінуге келгенде тосылып қалатын сияқты.

Менің жасым 13-те, менің құрбы-құрдастарымның арасында жиі келіспеушіліктер орын алып жатады. Сол жағдайда біз сынып жетекшіге, психологқа барамыз. Мен сынып топбасшысы ретінде ұжымда болған жағдайға дұрыс шешім шығаруға жауаптымын. Сондықтан не мәселе болса да мен психологпен ақылдасамын.

Кикілжіңдер біздің өмірімізде жиі кездеседі. Біз үйде, мектепте, дүкенде, көшеде, сабақта бір-бірімізбен келіспей жатамыз. Кикілжің әрқашан күшті, жағымсыз эмоциялардан тұратыны, адамның жүйке-жүйесіне қатты әсер ететіні бәріне аян. Қалай болғанда да кикілжіңнің алдын алып, тиімді және көңілімізге қайғы түсірмей мәселені шеше білуіміз қажет. Бүгін өз-өзімізді ұстай алмай ата- анамызбен, мұғалімдермен, ересектермен келіспей қалып жүретін болсақ, кейін өскенде жұмыста да, жалпы өмірімізде де сондай жағдайға тап болатымызды ұмытпайық. Жақында ғана елімізде орын алған, Қазақстан телеарналарында көретілген мына оқиға соның дәлелі сияқты.

Ақтөбеде биыл «Алтын белгі» иегері атанған түлек өз қатарласын өлтірген. 17 жастағы ұлдарынан қапыда көз жазып қалған отбасы қайғыдан қан жылап отырса, мектепті кеше ғана үздік бітірген жас жігіт 9 жылға бас бостандығынан айрылды.

Қос түлек арасындағы кикілжің 25 мамырдағы соңғы қоңыраудан соң болған. Кешке оқушылар мектеп бітіргенін тойлап жатқан кезде қаза тапқан А-ның аяғын сотталушы басып кетеді. Бұған өштенген марқұм оның соңынан қалмай қояды.

Сот отырысында белгілі болғандай айыпталушы Б-ны қаза тапқан А. көшеден достарымен бірге ұстап алады. Ағаш арасына апарып төбелеседі. Сол жерде сотталушы қалтасынан түсіп қалған пышақты бірнеше рет сұғып алған. Қансырап жатқан қатарласына қарамастан оқиға орнынан қашып кетеді. Сондықтан сот оны ауыр қылмысқа барды деп шешіп, 9жылға бас бостандығынан айырып отыр.

Адвокаттары: Біздің қорғап жатқан балада ешқандай бұзақылық ниет болған жоқ.

Сот кезінде пышақ салғанын мойындады. Бірақ оны қорғану үшін қолданғанын айтқан еді. Ал сотталушы бала мектепті үздік бітіріп қана қоймай, бірнеше мәрте халықаралық пәндік олимпиадалардан жүлдегер атанған екен. Әйтсе де, қаралы отбасы оған еш кешірім бермеді. Болмайтын ғана кикілжіңнен туындаған жағдай 2 баланың өміріне, жақындарына орны толмас қасірет әкелді.Сондықтан, мектеп жасындағы балаларға кикілжің жағдайларының алдын-алып олардан шығу жолдарын білу өте маңызды деп ойлаймын.

Кикілжің дегеніміз не? Ол қалай туындайды? Кімдер арасында туындауы мүмкін? Қалай ойлайсыздар, кикілжің біздің қоғамға керек пе? Неліктен?

Міне осы сұрақтардың төңірегінде мен көп ойландым. Психолог апай конфликтология деген арнайы ғылым бар дегенде, шынымды айтсам, таң қалдым. Менің психологияға деген қызығушылығымды білген ұстазым маған көп нәрсе үйретіп, менің зерттеуіме жетекшілік жасады. Мен өзімнің құрбы-құрдастарымды психолог апаймен біріге отырып зерттеуге қатыстым.

Зерттеу объектісі: жасөспірімдер арасындағы қарым-қатынас.

Зерттеу пәні: жасөспірімдер психологиясы.

Зерттеу мақсаты: Жасөспірімдер арасындағы келеңсіз әрекеттердің алдын алу. Зерттеу міндеттері:

- Жеткіншектердің даму ерекшеліктерін ескере отырып қарым-қатынас мәдениетін дамыту;

- жеткіншектердің ерекшеліктерін зерттеу жұмысының негізін құратын психодиагностикалық әдістемелерді іріктеп алып, оларды жүйеге келтіру; - жеткіншек жасындағы мектеп оқушыларының жекелік психикалық қасиеттерін зерттеп, ауытқуы байқалған балаларға көмек көрсету жолдарын анықтау.

Зерттеу аймағы: Түркістан облысы Төлеби ауданы Бірінші мамыр жалпы орта білім беретін мектебі.

Жоспарланған зерттеу жұмысы екі кезеңде ұйымдастырылды. Бірінші кезеңде жеткіншек жас кезеңіндегі оқушыларының жекелік және жас ерекшеліктері жүйелі түрде зерттелінді және оларды анықтауға арналған психодиагностикалық әдістемелер жинақталды.

Екінші кезеңде психологиялық қызмет көрсету жүйесі арқылы балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты көрініс беретін ерекшеліктері зерттелініп, балалардың психологиялық портреті жасалынды, жеткіншектерді зерттеуге және түзету-дамыту жұмыстарын жүргізуге негіз болатын әдістемелер жүйеге келтірілді. Зерттеу жұмысым кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және әдебиеттер тізімінен тұрады.

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1 Қақтығыс, конфликт туралы ұғым

Конфликт (шиеленіс, қақтығыс) бұрыннан ғылыми зерттеудің обьектісі болмаса да, оның өзіндік тарихы бар және кейбір басқа ғылымдармен салыстырғанда оның тарихы көне заманнан бастау алады. Ежелде конфликтінің пайда болу себебі билік үшін, тіршілік үшін күрес соғыстары болған .Конфликтіге (латын тілінде conflictus - қақтығыс) қазақ тілінде нақты біратаумен айдар тағуға келе бермейді. Қазақ тілінде «дау»: кикілжің, егес, керіс, жанжал деген мағынаны берсе, «шиеленіс» сөзі қақтығыс, талас-тартыс, айтыс-тартыс деген мағыналар береді.

Шиеленіс дегеніміз – екі немесе одан да көп жақтардың арасындағы келіспеушілік. Екі жақта немесе әр топ өздерінің көзқарасын немесе мақсатын орындауға тырысады, сол мақсаты үшін қарсыласына кедергі жасайды.Шиеленісті басқарудың мақсаты – оның кең жайылып өршіп кетуіне жол бермеу. Шиеленісті басқарудың субъектісі ретінде үшінші тұлға болуы мүмкін, яғни араласпай оның реттелуінде қызығушылық білдіре алады.Шиеленісті немесе қайшылықты шешу үшін (яғни басқару үшін) оның негізгіпайда болу себептерін түсіну және қарастыру қажет.

Көбінесе конфликт себептеріне адамның билік білдіруі, өзін-өзі көрсеткісі келуінен шығып жатады. Шиеленіс үстінде оның себептері айтылмайды және олар сезілмеуі де мүмкін. Бірақ, келешекте бұндай шиеленістің алдын алу үшін, оның себептерін білуі керек. Барлық шиеленістердің пайда болуының бірнеше себептері бар. Олардың негізгілері төмендегідей:

-Мақсаттардағы айырмашылықтар;

-Құндылық пен түсініктердегі айырмашылықтар;

-Мінез- құлық үлгісі, өнегесіндегі өзгешіліктер;

-Білім, көзқарас деңгейіндегі өзгешілік;

-Нашар байланыс (коммуникация).

2.2 ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ МЕН НӘТИЖЕЛЕРІ

Мен өз құрбы-құрдастарымнан қикілжің туралы, оның кімдер арасында туындауы мүмкін екенін білу, анықтау мақсатымен «Аяқталмаған сөйлем» әдістемесі бойынша жұмыс жүргіздім: «Дау-дамай, (конфликт) біздің ойымызша, барлық адамның арасында кездесуі мүмкін. Соның ішінде оқушыларды алатын болсақ, әсіресе біздің жасымызда дау-дамай көп кездеседі. Кейбір кездері болмашы сөзді көңілімізге алып ренжіскеннен кейін бірнеше уақытқа дейін сөйлеспей жүргендері де бар. Біздің ойымызша дау-дамайды болдырмауымыз керек. Яғни, әрбір сөзді тез қабылдамай терең ойлануы керек. Сонымен қатар, дау-дамай болған жағдайда өздігінен шешім қабылдамай, психолог немесе өзіне жақын деген адаммен ой бөлісе отырып, одан шығу жолдарын анықтау қажет деп ойлаймын. Ал, дау-дамайдан кейін сөйлеспей қалатын оқушылардың шешімін біз дұрыс емес дейміз. Себебі, қай нәрсенің де өзінің шешімі бар ғой. Сондықтан да ренжіскеннен кейін ыңғайын тауып достасуы керек деп ойлаймын.

Мұғалiм мен оқушы арасындағы дау-дамай. Бiздiң ойымызша, мұндай жағдай көбiне-көп жоғарғы класс оқушылары арасынан кездестiруге болады. Оның да бiрнеше жағдайы бар. Бiреулер баға үшiн ренжiсе, бiреулер тапсырылған жұмыстың тиянақты орындалмауы үшiн немесе өтiлетiн шараға қатыспау сияқты бiрнеше түрлерi болуы мүмкiн. Кейбiр жағдайда мұғалiмнiң ескертуiне ренжiген оқушы «басқасына ештеңе демейсiз, тек менi ғана көре қалады екенсiз»- деген сөздер де кездеседi. Мұндай жағдайда оқушы өзiн басқамен салыстыру емес, ескертуге байланысты қатесiн түзетуге тырысуы керек. Сол сияқты кейбiр жағдайда бiрсарынды өткен сабақты қаламай өзге түрiн ұсынған немесе қосымша тапсырма сұрағаны үшiн мұғалiммен ренжiсiп қалатын жағдайлар да кездеседi. Мұндай жағдайда бiз мұғалiмдiкi дұрыс емес деп ойлаймыз. Себебi, сабақтың қызықты да, мағыналы өткенi кiмге зиян. Кейбiр мұғалiмдер класстың көзiнше бiр оқушыға ескерту берiп екеуi ренжiсiп қалады. Мұндай жағдайда да бiз мұғалiмдiкi дұрыс емес деп ойлаймыз. Себебi оқушы барлығының көзiнше қысылып қалады және ол үндемей қалғанның өзiнде де ренжiп тұрғандықтан өзiнiң қатесiн түсiнгiсi келмейдi..

Ата- ана мен бала арасындағы кикілжің, құрбы-құрдастар арасында, жеке тұлғамен топ арасындағы шиеленістер.

Әрбір ұжымдық топтың өздерінің ережелері мен (беталыс) мінез – құлықтарын реттейтін заңдары болады. Әрбір ұжым мүшесі осы ережелерді орындауы қажет, сол кезде оның әлеуметтік қажеттілігі де қанағаттандырылады. Бірақ топтың мүддесі мен жеке адам мүддесі бір-біріне қарама -қарсы болса, қайшылық пайда болады, яғни бір адам мен бүкіл топ арасында шиеленіс туындауы мүмкін».

«Аяқталмаған сөйлемдер» әдістемесін талдай отырып, зерттелуші топ кикілжіңнің бірнеше түрін: тұлғалар арасында, оқушы мен мұғалімнің арасында, ата-ана мен баласы арасында, ұжым немесе топ пен бір мүшесі арасында туындауы мүмкін екенін ажыратып берді.

Жетекшім маған әрбір қатысушының реакциясын, оның әрекетін бақылауды тапсырды.

Тапсырма: Топтағы әр қатысушыға әр түрлі жағдаят жазылған парақ үлестіріледі, әрбір қатысушы сол жағдаятты үш түрлі мінез-құлық түрінде ойнап беру керек:

1.Сіздің досыңыз немесе танысыңыз алған қарызын беруді ұмытып кетті.

2. Кинотетрда сіздің артыңызда отырған адамдар, қатты даусымен сізге кедергі жасады. Сіздің әрекетіңіз?

3. Оқытушы сіздің шашыңыздың сәнділігі оқушының сыртқы түріне сай келмейді деп айтса.

4. Досыңыз сізден бір қымбат тұратын затыңызды сұрайды, ал сіз оны онша таза, жауапты адам деп есептемейсіз.

5. Сіздің жолдасыңыз ескерту жасамай, сізді танымайтын кісімен кездесуге шақырды.

Рольдік ойын нәтижесі: осы жағдайда әр бала әр түрлі әрекет жасады: Г-ерегісіп кетті; М-жарайды деп кешіре салды; А- оған ақыл айтты, біреудің қарызын өтеу керектігі туралы; ал Ж- үндемегенімен қатты ренжіді. Менің жетекшім осы балалардың мінез-құлық ерекшеліктерін зерттеуді тапсырды. Осы бір жағдайда әр бала әр түрлі әрекет жасауы мені ойландырды. Осы сұраққа жауапты темперамент тестін алып көрсең табасың деген жетекшімнің айтуы бойынша мен өз сыныптастарымнан темперамент тестін алдым:

Бір адамның өзінде де әр жағдайда түрлі мінез-кұлық көрініп отырады, оны талдауда алғашқы кезде осы адамның типтік өзгешіліктері еске алынады, өйткені, мұндай жағдайларда жүйке жүйесінің түрлі типтерінде көңіл күйі түрліше байқалады. Мәселен, холерикке көңілдің түсуі, ал флегматикке ұстамдылық, меланхоликке өз күшіне сенімсіздік т.б. тән қасиет. Олай болса осы жағдайлар адамның типтік белгісі болып табылады.

Егер адам сыртқы әсерге қалай болса солай қарайтын болса, осы әсердің өзі қандай екенін зерттеу қажет. Мұндайда кездейсоқ реакцияның типтік болып шығуы да ықтимал. Мәселен, флегматиктің ашуы мен эмоциялық күйіп-пісуі ұзақ уақыт ішінде сан рет қайталанған әсерден кейін туса, холерикте осындай жағдай бірден пайда болады. Адамның жабырқауы мен солқылдақтығы да осы тектес болады. Холериктерде бұл…