Жазылым дағдыларын қалыптастыруға арналған авторлық бағдарлама

Оқытудағы жаңа әдіс-тәсілдер арқылы жазылым дағдыларын қалыптастыру

Ерінбей еңбек етсең шыдап егер,

Тікен де гүлге айналып шыға келер.

Сағди

Еліміздің білім саласының алдында тұрған басты міндет-сыныпта алған білімдерін болашақта пайдалана алатын жеке тұлға қалыптастыру. Бұл мақсатты шешу, мемлекеттік тілді оқытудың тиімді де ыңғайлы жүйесі мен құрылымын қалыптастыру әрбір қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімнің міндеті деп білемін. Осы орайда жаңартылған білім беру бағдарламасының орны ерекше. Өйткені, жаңартылған бағдарлама оқушылар бойында тілдік дағдыларды қалыптастыруға зор мүмкіндік жасап отыр. Ол тілдік дағдылар: тыңдалым және айтылым, оқылым, жазылым.

Жоғарыда аталған дағдылардың ішінде оқушыларды шығармашылыққа жетелеуде жазылым дағдысының орны ерекше. Жазылым дегеніміз не? Жазылым-бұл оқушылардан үйлесімді мәтін құру үшін көптеген күрделі дағдыларды меңгеруді талап ететін міндет. Бұл жерде күрделі дағдылар деп оқушылардың сөздік қорларындағы сөздерді тиімді пайдаланумен қатар оларды жазуда тыныс белгілерді де назардан тыс қалдырмауын айтамыз. Сондықтан, жазылым басқа дағдыларға қарағанда өнімді дағды болып табылады.

Жазылым басқа да сөйлесім дағдыларымен бірлікте жүзеге асады. Себебі, оқушы оқылым және тыңдалым, айтылым дағдысы негізінде өзінің жазылым дағдысын дамыта алады. Жазылым дағдысы-бұл жазу емес. Жазылым дағдысы-шығармашылық ойлау. Оқушының өз ойын шығармашылық тұрғыдан жеткізе білуі оның бойында жазылым дағдысының қалыптасқандығын көрсетеді.

Жазылым түрлері әр алуан.

Жазба жұмыстарын әртүрлі формада ұсыну

Мәтіндерді түзету, редакциялау

Жазылым түрлері

Жоспар құру

Эссе жазу

Жинақы мәтін (компрес-сия) жазу

Әртүрлі жанрда мәтіндер құрастыру

Жазылымға арналған сабақ құрылымы:

-өз бетінше жазудың алдында- идеяны тұжырымдауға қолдау көрсетеді, жоспарлаудың әр түрлі әдістерін үлгілеп көрсетеді және бастапқы нұсқаны жазу үдерісін ұйымдастырады;

- жазу барысында-оқушылардың нақты іріктелген лексикалық бірліктерді қолданғанын (тіркестерді таңдау), грамматикасы ережеге сай екенін, сөздердің үйлесімділігін қадағалайды;

- жазып болғаннан кейін-жұмыстың алдын ала белгіленген критерийлерге сәйкестігін тексеріп, түзетеді, жетілдіреді.

Жоғарыда көрсетілген талаптарды сақтай отырып, оқушылардың жазылым дағдыларын жетілдіріп қана қоймай, пәнге деген қызығушылықтарын арттыра аламыз.

Жазылым дағдысын қалыптастырудың бірнеше жолдары бар. Солардың ең бастылары-продуктивті жазылым және жазылым үдерісі. Продуктивті жазылымда біз оқушыларға жазылатын жұмыстың үлгісін ұсынамыз. Бұл оқушыға қалай жазу керектігі туралы идеяны береді

Көптеген дерек көздеріне сүйенсек, жазылым дағдысы асықпай сөйлеп, баяу қимылдайтын оқушыларға лайықты дағды екендігі көрсетілген. Олар әр сөйлеміне баса мән беріп, ерекше идеяларын жинақтап баяндауға тырысады және бұл істе керемет шеберлік танытады. Сондықтан, мен оқушылар бойында осы жазылым дағдысын қалыптастыру мәселесі бойынша ізденіп жүрмін. Мақсатым: оқытудағы жаңа әдіс-тәсілдер арқылы оқушылар бойында жазылым дағдысын қалыптастыру.

Міндеттері:

-оқу үрдісінде оқушылардың жазбаша сөйлеу тілін дамытуды сөйлесім әрекетінің түрлерімен (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым, тілдесім) бірлікте қалыптастыру;

-оқушылардың жазбаша сөйлеу тілін дамытуда жүргізілетін жазба жұмыстарының түрлерін айқындау;

-жазбаша сөйлеу тілін қатысымдық бағытта дамытудың әдіс-тәсілдерін айқындау.

Күтілетін нәтижелер:

-оқушылардың жазбаша сөйлеу тілінің дамуы сөйлесім әрекетінің түрлерімен (тыңдалым, айтылым, оқылым, тілдесім) бірлікте қалыптасады;

-шағын әңгіме, мәтін, ертегі, әңгімені өз бетімен аяқтай алады;

-оқушылар құттықтау хат, жарнама, шақыру хаттарын жаза алады;

-грамматикалық құрылымдарды оңай түсінуге көмектеседі;

-оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы артады.

Жазылым жоғарыда аталған 4 дағдының ішінде оқушының нәтиже көрсететін, мұғалімнің өнім дағдысы болып табылады. Оқушы бойында жазылым дағдысын қалыптастырмас бұрын өз-өзімізге мына сұрақтарды қойғанымыз жөн.

-Оқушылардан не туралы жазуды сұраймын?

-Оқушыларға жазылым дағдысын қалай игертуге болады?

-Жазылым дағдысын дамыту үшін қандай әдіс-тәсілдерді қолданамын?

«Жазылым» термині «жазу» деген мағынаны емес, «жаза білу», «ойыңды басқа біреуге түсінікті болуы үшін қағаз бетінде сауатты жеткізе білу» дегенді білдіреді.

Жазылым жұмысының сәтті шығуы ең әуелі, сөздік қорға тікелей байланысты. Ал сөздік қор оқылым арқылы келеді.

Оқушыларға жазылым дағдысын үйретуде оқытудағы жаңа әдіс-тәсілдердің ықпалы мол екенін жоғарыда айтып өттік.

Мәселен, «Суретті сөйлету» әдісі оқушылардың сыни тұрғыдан ойландырып қана қоймай, олардың шығармашылықпен айналысуларына мүмкіндік береді. Сондай-ақ, өз тәжірибемде «Кейіпкерге хат жазу», «РАФТ» стратегиясы, «Түйін сөз», «Талдау картасы» секілді әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, оқушылардың жазылым дағдылары қалыптасқандығына көз жеткіздім. Сонымен қатар, былтыр жыл бойына зерттеу жүргізу

барысында жазылым түрлері бойынша мына әдістер тиімді екендігіне көз жеткіздім.

Жоспар құру Қызықты мозайка

Әртүрлі жанрда мәтіндер құрастыру Бір минуттық жазба

Жұмыстарды әр түрлі формада ұсыну Қорапша

Эссе жазу Дербес пікір

Жинақы мәтін (компрессия) жазу Гамбургердегі жазба

Мәтіндерді түзету, редакциялау Досыма хат

Орфографиялық дағды қалыптастыруда жазбаша жаттығу, диктант, мазмұндама, шығарма жұмыстарын ұтымды ұйымдастыру да жақсы нәтиже береді. Әсіресе, эссе жұмыстарының маңызы зор. Ол оқушының өз көзқарасын дәлелдеп айта білуге, сондай-ақ, өз көзқарасын нақтылауға көмектеседі. Ал, оқушыларды эссе жазуға қалай үйретеміз?

Эссе жазуға үйрету үшін мен әрбір сабағымда дерлік «Дербес пікір» әдісін қолданамын. Өтілген тақырып бойынша «Дербес пікір» әдісі арқылы ой түйіндей білген оқушы эссе жазуда еш қиналмайды. «Дербес пікір» әдісінің жалпы мазмұны мынадай:

Өзіндік пікір(ой,идея)-1 сөйлем

Дәлел-2 сөйлем

Өз пікіріне қарсы дәлел-1 сөйлем

Өз пікірін айғақтайтын мысал-2 сөйлем

Қарсы дәлелді жоққа шығаратын мысал-1 сөйлем

Қорытынды-2 сөйлем

«Дербес пікір» әдісі арқылы оқушылардың өзіндік ой қорыту дағдыларын қалыптастырып алған соң оқушыларға эссе құрылымын үйретіп, соған орай жазуды тапсырамын. Эссе құрылымын сақтауды үйренген оқушы эссені талапқа сай жаза біледі. Эссенің барлық бөлімдерін сақтай отырып жазылған эссе жүйелі шығады.

Эссе құрылымы

Кіріспе

Кілт сөзге анықтама-10% сөз

Тақырыпты сұрақ етіп қайта қою-10% сөз

Негізгі бөлім

Аргумент, факті келтіру-35% сөз

Контраргумент келтіру-35%

Қорытынды бөлім

Ұсыныс, пікір айту-10% сөз

Оқылым және тыңдалым материалдары негізінде жинақы мәтін жаздыру үшін оушылар негізгі ойындарды түйіндей алуды меңгереді. Мәтіндегі негізгі ойды қысқаша оймен жеткізуді меңгерген оқушылар грамматикалық дағдыларды терең меңгере алады.

Сонымен, белгілі бір жазылымды толық орындау үшін бірнеше қадамдар жасаймыз:

әуелі жазылуы көзделген нәрсені анықтап алу;

ойыңды дұрыс жеткізуді жоспарлау;

шимай нұсқасын (өзгертілуі мүмкін жазылым түрі) жазып көру;

түзету және редакциялау (қателерді түзету және мазмұнын толықтыру)

тексеріп шығу (сауаттылыққа тексеру және түзеу)

дұрыс нұсқаны (екінші немесе соңғы нұсқаны жазып шығу) шығу.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, ұлы ағартушы А.Байтұрсыновтың «Ұстаз үздіксіз ізденгенде ғана,шәкірт жанына нұр құя алады»,-деген сөзі әрбір ұстаздың жадынан шықпауы тиіс. Сонда ғана, алған білімдерін болашақ өмірлерінде пайдалана алатын функционалдық сауаттылығы жоғары шәкірт тәрбиелей аламыз.

Ал мен 5-сыныпта оқушылар бойында жазылым дағдысын қалай қалыптастырып жүрмін? Осы сауалға өз тәжірибемнен мысалдар келтіре отырып жауап беріп көрейін. Өз тәжірибемнің дәлелі ретінде қысқа мерзімді сабақ жоспарларын ұсынамын.

Қысқа мерзімді сабақ жоспарлары

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

Көлік және жол белгілері

Мектеп:

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні:

Сынып: 5

Қатысқан оқушылар саны:

Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

Жол белгілері

Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаттары

Т/А4. Тірек сөздер мен жетекші сұрақтар арқылы негізгі ойды анықтау.

Ж3. Сюжетті суреттердің (фотосуреттер) желісі бойынша әңгіме жазу

Сабақтың мақсаттары

Бaрлық oқушылaр oрындaй aлaды:

Тірек сөздер арқылы негізгі ойды анықтап, сюжетті суреттердің (фотосуреттер) желісі бойынша әңгіме жазады.

Оқушылардың көпшілігі орындай алады:

Тірек сөздер мен жетекші сұрақтар арқылы негізгі ойды ажыратып, сюжетті суреттерді талдап әңгіме жазады.

Кейбір оқушылар орындай алады:

Тірек сөздер мен жетекші сұрақтар арқылы негізгі ойды тұжырымдап, өздері салған суреттер негізінде әңгіме жазады.

Бағалау критерийлері

Негізгі ойды тірек сөздер мен жетекші сұрақтар арқылы анықтайды.

Сюжетті суреттер бойынша әңгіме құрастырады

Тілдік мақсаттар

Оқушылар орындай алады: оқушылар ақпарат мазмұнын анықтайды, болжам жасайды.

Пәнге қатысты термин сөздер: бағдаршам, жол белгілері, транспорт, жаяу жүргіншілер жолы

Диалог құрауға\ шығарма жазуға арналған пайдалы тіркестер:

Менің ойымша бағдаршам.....

Қорыта айтқанда, жол белгілері...

Талқылауға арналған сұрақтар:

-Бағдаршам бізге не үшін қажет?

-Қандай жол белгілерін білеміз?

Жол қауіпсіздігі ережелерін сақтаудың басты шарты қандай?

Жаяу жүргіншілер жолымен жүргенде қандай ереже сақтау керек?

Сабақта қамтылатын құндылықтар

Мәтіндер арқылы өз өміріне деген жауапкершілікті қалыптастыру

Пәнаралық байланыс

Өзін-өзі тану

АКТ қолдану дағдылары

Интербелсенді тақта және ғаламтор

Осыған дейін меңгерілген білім

Жол сақшылары қызметіне дыбыстық жүйені, үндестік заңын сақтап, орфоэпиялық нормаға сай сипаттама жазып келген болатын.

Жоспар

Жоспарланатын уақыт

Жоспар бойынша орындалуы тиіс іс-әрекеттер

Дереккөздер

Сабақтың басы

10 минут

«Жолаушыға тілек» әдісі арқылы сыныпта ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру.

Үш оқушы шығып, тақтаға жолаушыларға айтатын тілек жазады.

Топқа біріктіру.

1-топ-Жолың болсын

2-топ-Сәт сапар

3-топ-Ақ жол

Балалар, біз бүгін қандай тақырып туралы сөз қозғаймыз.

Ж. Ширату жаттығуы

Балалар, қандай жол белгілерін көріп отырсыңдар? Осы жол белгілері туралы не білеміз?

Дескриптор: Жол белгілері туралы өз ойларын айта алады.

Тақырыптан ауытқымайды.

Жол белгілеріне сипаттама жасайды.

Бағалау: «Бас бармақ» әдісі

Интербел-сенді тақта

Сабақ ортасы

27 минут

Жазылым алдында

1-тапсырма. «Зуылдақ» белсенді әдісі

«Жолдос көмекке асығады» мультфильмін (https://www.youtube.com/watch?v=Mtd 8rA6gq4o) көрсетіп, сұрақтар қоямын. Тірек сөздерді теріп жазуды ұсынамын.

Сараланған сұрақтар:

1. Жолаушы қауіпсіздігі дегенді қалай түсінеміз?

2. Сапарға шығу үшін қауіпсіздік ережелерін білу қаншалықты қажет деп ойлайсың?

3. Қауіпсіздік белдігі мен балалар орындығының қандай пайдасы бар?

4. Жолдос тағы қандай пайдалы кеңестер берді?

Жол белгілері. Жаңа ережелер. Жол қауіпсіздігі. Ескерту белгілері. Басымдылық белгілері. Тыйым салу белгілері. Қызмет көрсету белгілері. Қосымша тақтайшалар.

Дескрипторлар:

-Тірек сөздерді теріп жазады;

-Жетекші сұрақтар арқылы негізгі ойды анықтайды;

Бағалау: Екі жұлдыз, бір тілек

Жазылым кезінде

2-тапсырма «Суреттер сөйлейді» белсенді әдісі

Ж Оқушылар сурет бойынша сюжетті әңгіме жазады.

Тж Топтағы ең үздік әңгімені анықтайды.

Сараланған тапсырмалар:

1-топ тапсырмасы- Сюжетті суреттердің (фотосуреттер) желісі бойынша әңгіме жазыңдар.

2-топ тапсырмасы- Әр түрлі суреттер негізінде әңгіме жазыңдар.

3-топ тапсырмасы- Өздерің салған суреттер негізінде әңгіме жазыңдар

Дескрипторлар:

- Әңгімеге ат қояды;

- Әңгіменің негізгі ойын анықтайды.

- Суреттерді талдап, әңгіме жазады.

Бағалау : Критерийлер арқылы бағалау

Жазылымнан кейін

3-тапсырма: «Автор орындығы» белсенді әдісі

Жж Топтағы ең үздік әңгімені орындыққа отырып оқу

Дескриптор:

1. Дауыс ырғағын сақтап оқиды.

Кері байланыс: өзара бағалау

Интербел-сенді тақта (https://www.youtube.com/watch?v=Mtd 8rA6gq

Сюжетті

суреттер

Сабақтың соңы

3 минут

Рефлексия

«Конверттер» әдісі арқылы беріледі

Маған ұнады...

Маған ұнамады ....

Мен ойландым...

Келесіде мен қалаймын ...

Үй жұмысы: «Жол белгілері» туралы ізденіп оқып келу бойынша сурет салып келу.

Таратпа материал

Қосымша ақпарат

Дифференциация – Сіз оқушыларға көбірек қолдау көрсету үшін не істейсіз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай тапсырма беруді көздеп отырсыз?

Бағалау – Оқушылардың ақпаратты қаншалықты меңгергенін қалай тексересіз?

Пәнаралық байланыс

Қауіпсіздік ережелері

АКТ-мен байланыс Құндылықтармен байланыс (тәрбиелік элемент)

«Суреттер сөйлейді» әдісі арқылы саралау жүргіздім.