Желтоқсанның жарқын тұлғасы ғылыми жобасы 8 сынып

"Мақаншы орта мектеп-бақша"КММ

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы:"Желтоқсанның жарқын тұлғасы"

Орындаған: "Мақаншы орта мектеп-бақша" КММ

8 «Б» сынып оқушылары

Смагулова Дильназ

Қайрат Аружан.

Жетекшісі: Смагулова Эльмира Құрманғазықызы

Мазмұны:

І. Кіріспе

ІІ.Негізгі бөлім.

Желтоқсан ызғары.

Көз көрген Желтоқсан

Қорытынды.

ІІІ.Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Кіріспе.

“Желтоқсан көтерілісі” – ол қазақ халқының тарихында болған ақтаңдақтардың бірегейі. Дегенмен, осы оқиғаның ақиқаты әлі күнге жөнді ашылмай келе жатқан сыңайлы. Желтоқсан оқиғасының “дүркіреп” өткеніне 30 жыл толғалы отыр. Әйтсе де сол бір ызғарлы үш күн әлі де көкейден кетер емес. Кей кезде еске түсе қалса жүрекке шаншудай қадалады. Бұл атышулы оқиға қазақ халқының басына қаншама қасірет әкелді. Соның ішінде талай ұл-қыздарымыздың қаны судай ақты.Қаншама жас қыршын кетіп, осыншасы жазықсыз жұмыстан немесе оқудан қуылды. Бүгіндері Желтоқсан көтерілісі жайында әркім әртүрлі естеліктер айтады. Кейбір елге белгілі азаматтарымыз “Мен сол кезде жастардың жағында болдым” деп сайрап жүр. Ал, оған қарсы басқа кісілер “Ол партияның қол шоқпары болған” деп уәж айтады. Кімге сенеріңді білмейсің. Сол бір қиын қыстау күндерде тоқырау кезеңінің жандайшаптары жоғарғы басшыларының сойылын соғып, оқиғаның анық-қанығына бармай-ақ халықты ұлардай шулатты емес пе? Енді міне, сол күндерде зәбір көрген жастардың арман-мақсаттарының адал екенін бүгінгі таңда кім де болса мойындап отыр. Адам жанына өмір бойы ұмытылмастай салынған таңбаға кім жауап береді? Талай боздақтарымыз қайғы-қасіретке душар болып, к

Тақырыптың өзектілігі: Бүгінгі таңда Қазақстан халқы руһани бірлік пен келісім аясында өмір сүріп жатыр.Осы бірлігіміз бен келісімді сақтай білуіміз қажет. Қазақстан ұрпағының басты міндеті -өз құқықтарын қорғай отыра,елінің нағыз патриоты болу.Еліне адал қызмет көрсету.Тәуелсіз елдің тыныштығын сақтауға өз үлесін қосу.

Ғасырлар бойы отарлық езгі діңкелеткен қазақ халқы Мәскеудің кезекті өктемдігіне наразылық білдіріп,табанға тапталып бара жатқан тілі мен ділінің,ұлттық болмысының жүрек бұлқынысын сездірген 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына келесі жылы 30 жыл толады.Алаңға шығып, өз ойларын айтуға тырысқан қазақтың өрімдей қарусыз жастарына мұздай құрсанған солдаттар мен милиция қызметкерлері қарсы қойылды.Қыз-жігіттерді аяусыз таяққа жықты,түрмеге қамады.Ербол,Лаззат,Сәбира сынды жаңа ғана бүршік атып келе жатқан талшыбықтай жастарымыздың өмірін көктей үзді.Қазақстан Орталық Комитеті Бюросының шешімі бойынша барлық еңбек ұжымдары мен оқу орындарында ашық партия,комсомол және кәсіподақ комитеттерінің жиналыстары өтіп,онда Алматыда орын алған ұлтшылдық көріністер батыл айыпталып,соған айдап салушы мен қатысушыларды қатаң жазалау талап етілді.Сөйтіп,тәртіпсіздікті ұйымдастырушылар мен "бұзақылар" және "арамтамақ" элементтерді тергеу науқаны басталды.

Жобаның мақсаты:Желтоқсан көтерілісінің біз үшін бергені мен алғанын зерделеу,қазіргі ұрпақтардың көтеріліс туралы білімін практикалық тұрғыдан терең зерттеу жұмыстарын жүргізе отырып, нақты ой қорытындысын шығару. Оқиғаның куәгерлері болған жерлестеріміз жайлы мағлұмат іздестере отырып, ол кісілердің ерлік істерін мақтан тұтып, мадақтау, дәріптеу.

Міндеттері:

Көтерілістің шығу себебін анықтау.

Қазақстанның қазіргі жағдайы мен көтеріліс арасындағы байланысты тұжырымдау.

Көтерілісті көзбен көрген жандармен сұхбат жүргізу.

Қазақ ұрпақтарының көтеріліс туралы білімін саралау.

Зерттеудің методологиялық негізі: объективтік, нақтылық, салыстырмалы талдау мен жинақтау қағидалары, анализ және синтез, сұхбат алу, сауалнама жүргізу.

Ғылыми болжау. «Көзбен көрген Желтоқсанға - 30 жыл» тақырыбы дербес ғылыми ізденіс негізіне алынып, зерттеліп зерделенді. Көтеріліс туралы терең зерттелді. Өңірдің осы оқиғаға қатысқан, осы оқиғаның бел ортасында болған куәгерлері туралы алғашқы ғылыми ізденіс қадамдары болып табылады.

Негізгі бөлім.Желтоқсан ызғары.

1986 жылдан бастап Мәскеуде республика басшылығының атына,Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы Д.А.Қонаевтің жеке басына қарсы сындар айтыла бастады. Бәрі де билік басындағылардың ауыстыруының қажеттілігін түсінді,алайда бұл демократиялық жолмен іске асады деп күтілді.

1986 жылдың 16 – желтоқсанында Қазақстан Компариясының ОК пленуымында Д.А.Қонаев қызметінен босатылды.Қазақстанға жаңа басшылыққа,сол кезде Грузия Компариясы ОК-нің екінші хатшысы болып істеген Г.В.Колбин жіберіледі.Желтоқсандағы бас көтеруге тікелей себеп,бұрын республикаға беймәлім партия қызметкері Г.В.Колбиннің Қазақстан Компариясы Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы болып тағайындалуы ғана емес еді.

Қазақстанда ұлттық,саяси,әлеуметтік және экономикалық түйінді мәселелер қордаланып қалған болатын.Пленум ешқандай ақпаратсыз және жариялықсыз 20 минуттай ғана уақытқа созылады. Ел тағдырына осыншама астамшылықпен қарау қазақ халқының абыройына,оның ұлттық сана сезіміне нұқсан келтіріп,халықтың партия өкілдеріне сенімін азайтып,наразылығын тудырды.Аталған себептерге бұдан да терең мағынадағы факторлар:әлеуметтік және ұлттық саясаттағы теңсіздік,экономикадағы күйреу қосылды.

1986 жылы 17 желтоқсанда студент және жұмысшы қазақ жастары Алматының көшелеріне шықты.Олар әр бір ұлтты өз көсемі,өз басшысы басқару керек екенін айтып,пленумның шешімін өзгертуді талап етті.Бейбіт толқуды басуға тікелей Мәскеу басшылық жасады,ол шұғыл арада Алматыға тек өзінің өкілдерін ғана емес, сондай-ақ әскер мен полицияны,өрт сөндіру бөлімшелерін жіберді.Олар митингіге шыққандарды ұрып-соғып,суық су шашып, қуып таратты.

17-18 желтоқсандағы қайғылы оқиғалардың барысында бірнеше адам қаза тауып,көптеген адамдар жарақат алды.Бейбіт шеруді қуып тарату жөніндегі хабар бүкіл Қазақстанды дүр сілкіндірді, Республиканың көптеген қалаларында жастардың осындай бас көтеруі болды,оларда қатал басып жаншылды.Халықтық бас көтеруді қан жоса етіп,басып тастағаннан кейін елде қатаң жазалау шаралары жүргізілді.

Қылмыстық тәртіп бойынша 99 адам сотталды,солардың ішінде Қ.Рысқұлбеков,М.Әбдіқұлов ату жазасына кесілді.Тек Алматының өзінде 246 адам жоғары оқу орындарынан,758 адам комсомол қатарынан және 52 адам партиядан шығарылды.1400-ге жуық адам комсомолдық және партиялық сөгіс алды.Ішкі істер органдарынан 1200 адам,транспорттық және медициналық мекемелерден 300-ден аса адам қызметтен шығарылды.12 жоғары оқу орындарының ректорлары орнынан босатылды.

Осы толқында "Невада-Семей","Азат","Алаш","Желтоқсан" қозғалыстары пайда болды.Бұл қозғалыстар мен партиялардың бәрі де белгілі дәрежеде 1986 жылдың Желтоқсан көтерілісіне қатысушылардың ұстанған ұрандары мен күресін жалғастырды. Қазақстанда 1986 жылғы 17-18 желтоқсанда өткен көтеріліс социалистік жүйенің күйреуінде маңызды орын алды және Еуразия халықтарының тоталитарлық режимді жеңуінде басты халықаралық фактор болды.

"Көзбен көрген Желтоқсанға - 30 жыл.

Ендіосы оқиғаның бел ортасында жүргендері де бар,өзіміздің Мақаншы ауылымызда Желтоқсан оқиғасынының бір қатар куәгерлері де шыққан. Оларға: Ибрайымова Мархабба Данабекқызы, Фарида Дәуленова, Саламат Орынбайқызы, Құрманғазы Рахметов, Есімбаев Қадыр сынды игі жақсылар жатады.

Солардың ішінде ең маңызды, ең басты куәгер ретінде – Ибрайымова Мархабба Данабекқызы саналады.Мархабба Ибрайымова – 1965 жылы Семей облысы Мақаншы ауылында дүниеге келген. Қазіргі кезде Алматы қаласының тұрғыны. Тұрып жатқан жылы әрі кең пәтерді Иманғали Тасмағамбетовтың демеуімен мемлекет өз тарапынан сыйға тартқан.Бұл-Мархаба Данабекқызының мемлекет үшін қадірлі,құрметті екенінің бір белгісі екені анық.Ол кісі 1986 жылы Алматы Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының соңғы курсында оқып жүрген. Бірақ, халықтың басына туған күн оның өмірін мүлдем басқа арнаға бұрып жіберген. Мархабба Данабекқызын біз өз ауылымыздың нағыз патриот, батыр қыздарының бірі деп мақтанышпен айта аламыз. Себебі ол кісі сол кездегі ерлігі біз үшін үлгі –өнеге. Батыр апайымызбен сұхбаттасу мен үшін бір жүрек тебірентер сәттің бірі болды. Сұхбаттасу барысында ол кісіге бірнеше сауалдар қойдым. Мысалы, - Құрметті Мархабба Данабекқызы, осыдан 30 жылдай уақыт бұрын алаңға ағылғандардың ішінде сіз де барсыз. Үкімет басшылығының ауысып жатқандығы туралы хабарды қалай қабылдадыңыз?

- Қазақты алып тастап, орысты қойғаны көңіліме қаяу түсірді. Осыған қатысты наразылығымыз қақтығысқа айналып, өзіміз сұрақтың астында қалғанда алаңдағы жиынды көру үшін бардық деген сылтауды айтушылар көбейді. Ал шындығында той іздеп, іші пысып ешкім барған жоқ. Жиналғандардың барлығы өз мақсатын екшеп, біліп барды. Өйткені сап түзеп бара жатқан жастардың көзіндегі от пен кеудесіндегі ашуды көрсеңіз, бірден байқаған болар едіңіз. Ол кезде мен 21 жаста, Қыздар институтының 4 –курсында оқып жүргенмін. 16 желтоқсан күнгі сабағымыз дұрыс болмады. Радиодан пленумның шешімін айтып жатты. Сыртта «Қазақ басшы, қазақ басшы» дер бір топ жастар ұрандап кеп, наразылықтарын айтып, «сыртқа шығыңдар» деді. Сырт киімімізді жартылай киіп атып шықтық. Жатақханадағы жастар өре түрегеліп, әлгі топтың қарасын көбейттік. Жан – жақтағы жатақтардан кеп құйылып жатыр. Гоголь көшесінде орналасқан жатақханадан алаңға дейін әндетіп алаңға келдік, аяқ шылқыған су. Жаңа жауған қардың үстіне Байтұрсынов көшесінің бойымен жүрген трамвайдың ізі түсіпті. Ал біз кеудемізді кернеген ызамен әлгі ізді таптап өтіп алаңға беттеп барамыз... Жолда басқа шаруамен жүрген жастарды да қатарымызға қосып отырдық.

Келесі қойған сауалым: - Сол кездегі алаңда болған оқиға жайлы қысқаша сипаттап берсеңіз, осы оқиғаның бел ортасында жүрген өзіңіздің аузыңыздан естісек деп едім?

- Сол күні алаң лық толы жастар болатын. Олардың саны 10 мыңнан асады. Сол жастардың барлығын мен «Батыр» деп айтар едім. Себебі олар өз елінің болашағын, еркіндігін аңсаған жастар болатын.

- Осы оқиғадан кейін қазақ жасып қалды дегенді айтатындар бар, бұған қалай қарайсыз?

- Қазақ сексен алтыға дейін жасқаншақ болды. Шектеу көрдік. Ал сексен алтының тергеуінен кейін үрейге бой алдырдық. 37 –нің ату жазасын қолданар ма екен деп қорықты халық! Сол жылдрдағыдай тұқым–тұяғымен қудалай ма деп сескенген қазақ «мен өтіп бара жатып көре салдым, арнайы барған жоқпын» деген ақталуларды айтқанды жөн санады. Өз басым саналы түрде бардым. Мен танитын қыздардың барлығы қайда, не себептен бара жатқандығына есеп беріп барды.

- Сұрақтың астына алынып, оқудан шығарылғаныңызға өкінбейсізбе?

- Зәуреш деген құрбым екеуіміз ұсталдық. Соңына дейін екеуіміз бірге болдық. Бір топта оқыған қыздардың алдында менің арым таза. Себебі мен ешкімді сатпадым. Алаңда ешкімді көрмедім, екеуіміз ғана болдық деп жауап қайырдым. Әйтпесе топтан бір адам қалмай бардық қой алаңға. Мен сотталудан зиянсыз өтірік айту арқылы…